ئیمۆ یان ئەمۆ :
(ناڤێ زانستی: Dromaius novaehollandiae) جورەکێ بالندەیانە ژ رەگەزێ دەرمیس و ژ خێزانا رەواکزانە.
ئەڤ بالندەیە مەزنترین بالندەیێ ئوسترالی یە ژ لایێ قەبارەی ڤە، و تەنها جورێ مایە ژ رەگەزێ دەرمیس، و دویەم مەزنترین بالندەیێ زیندی یە ل جیهانێ پشتی مرۆڤێ خوە نەعامێ کو ئەو ژی نەشێت بفریت. دەرمیس سێ جورێن دی یێن بچیک هەنە کو هەمی ل ئوسترالیا دژین، و ل هەمی ئاخا ئوسترالیا بەلاڤە دبیت، و خوە ژ جهێن ئاکنجیبووی و دارستانێن چڕ و دەڤەرێن بیابانی یێن هشک دویر دکەت. ئەڤ بالندەیە ل گزیرتێن تسمانیا و کەنگەر و کینگ هەبوون، بەلێ پشتی هاتنا ئەوروپییان بۆ ئوسترالیا ل وان دەڤەران نەمان و قڕ بوون. ئێکەتیا نێڤدەولەتی بۆ پاراستنا سروشتی وەک جورەکێ نە ل بن مەترسیێ دهژمێریت. ئیمۆ تەنها بالندەیێ مەزنێ نەفڕە کو شیایە زۆربەیا جهێن خوە یێن بەری نوکە بپارێزیت، یان ژی دبیت ژمارا وان زێدەتر لێ هاتبی ل گەل زێدەبوونا ئەردێن چاندنێ. و فێری هندێ بوویە کو مفاێ باش ژ بەرهەمێن دەخلودانی وەربگریت، ئەڤ چەندە بوو ئەگەر کو دەستهەلاتێن ئوسترالیا پەنایێ ببەنە بەر سوپای بۆ کوشتنا ڤان بالندەیان، د وێ رویدانێ دا کو ب ناڤێ شەڕێ ئیمۆ ل سالا 1932 دهێتە نیاسین. سەرەرای کو گەلەک ژ وان هاتنە کوشتن، بەلێ ل دوماهیێ سەرکەفتن بۆ ئیمۆی بوو.
 |
| هەیکەلێ هەستییان یێ ئیمویێ |
ئیمۆ پەڕێن وی یێن نەرم و قەهوایینە، و نافریت. د شێوێ پەڕێن خوە دا د ناڤ هەمی بالندەیان دا یێ جودایە، چونکی ژ هەر جهەکێ شینبوونا پەڕی، دوو پەڕێن هەڤقەبارە دەردکەڤن. درێژیا ئیمۆی دگەهیتە دوو مەتران، و ستۆ و لنگێن وی یێن درێژ و زراڤن. ئەڤ بالندەیە بۆ ماوەیێن دویر کۆچ دکەن ب رێکا رەڤینێ ب خێرایەکێ کو دگەهیتە 50 کیلۆمەتران د دەمژمێرەکێ دا، و ژبەر لنگێن خوە یێن درێژ هەر گاڤەکا وی دگەهیتە 275 سانتیمەتران. ئیمۆ رێیێن دویر دبڕیت بۆ پەیداکرنا خوارنێ، و دبیت هندەک ژ وان سالانە 1000 کیلۆمەتران بگەڕێن، ل دویف بارینا بارانێ. ئیمۆ خوارنا خوە ژ چەندین جورێن رووەک و گیاێن زبر وەردگریت، بەلێ ئەو حەز دکەت رووەکێن تەڕ بخۆت، هەروەسا فێقی و گول و تۆڤ و مێش و مۆران ژی دخۆت، و دهێتە نیاسین کو دشێت چەندین حەفتیان بێ خوارن بمینیت، و ئیمۆ بەرێن هویر و گیاێ هشک و پارچێن ئاسنی قوت ددەت دا کو خوارنێ د گەدەیێ خوە دا بهاڕیت. ئیمۆ گەلەک کێم ئاڤێ ڤەدخۆت، بەلێ دەمێ ئاڤ هەبیت، ب رێژەیەکا زۆر ڤەدخۆت، و دشێت د ئاڤێ دا روینیت و مەلەڤانیێ ژی بکەت، و ئەو بالندەیەکێ ب حەزە و دویڤچوونا مرۆڤ و گیانەوەران دکەت و چاڤدێریا وان دکەت، و ب شەڤێ ب ئێکجار نانڤیت، بەلکو ب چەند جاران و بۆ ماوێن کورت دنڤیت، و ب روینشتی ڤە دنڤیت.
 |
| هەڤبەرکرن د ناڤبەرا قەبارێن مرۆڤی و بالندێ ئیمویێ ئەردێ سەرەکی (ل ناڤەراستێ) و جۆرێ جەزیرەیا کینگ یێ ژناڤچووی (ل لایێ راستێ) |
دانانا هێکان د هەیڤێن گولان و حوزەیرانێ دا دبیت. بەری وێ نێر ب تەماعی خوارنێ دخۆن دا کو بەزەکێ زۆر د لەشێ خوە دا کۆم بکەن بۆ وەرزێ زێدەبوونێ، و بەروڤاژی گەلەک جورێن بالندەیان، مێ د ناڤبەرا خوە دا شەڕی دکەن دا کو نێری بۆ خوە راکێشن. و مێ دبیت چەندین جاران ل گەل چەند نێران جویت ببیت، و چەندین جاران هێکان دکەت. ژمارا هێکێن مێ دکەتە د ناڤ کونداکا هێلینێ دا دگەهیتە 8 هەتا 20 هێکێن کەسکێن مەیلەو شین. و نێر نێزیکی 56 رۆژان ل سەر هێکان دکەڤیت، و د ڤێ ماوێ دا گەلەک کێم خوارنێ دخۆت یان ئاڤێ ڤەدخۆت، لەوما پشکەکا زۆر ژ کێشا خوە ژ دەست ددەت. چێلێن وان پشتی دوو هەتا حەفت رۆژان ژ هێلینێ دەردکەڤن، و دەمێ دبنە شەش هەیڤی قەبارێ وان دبیتە وەک یێ مەزنان، بەلێ ل بن چاڤدێریا بابێ خوە دمینن هەتا دبنە 18 هەیڤی بەری کو ب تەمامی سەربەخۆ ببن، و دەمێ سەربەخۆ دبن دکەڤیتە د وەرزێ زێدەبوونا دویڤ دا.
ئیمۆ ئێکە ژ نیشانێن نیشتمانی یێن دیار یێن ئوسترالیا، و ل سەر درعێ فەرمی یێ دەولەتێ و ل سەر هندەک پارەیان هەیە. هەروەسا پشکەکا گرنگە د ئەفسانەیێن ئوسترالیێن رەسەن دا.
پۆلینکرن :
دیتن :
ئێکەم دیتنا بالندەیێ ئیمۆ کو ئەوروپییان تۆمار کری ل سالا 1696 بوو د گەشتەکا گەڕیانێ دا ل کەنارێن رۆژئاڤایێ ئوسترالیا، دەمێ قەپتانێ هۆلەندی ویلیم دی فلامینگ ل دویف رزگاربوویێن کەشتیەکێ دگەڕیا کو بەری دوو سالان بەرزە ببوو. ئەڤ بالندەیە ل کەنارێن رۆژهەلاتێ ئوسترالیا بەری سالا 1788 دهاتنە نیاسین، دەمێ ئێکەم ئەوروپی ل وێرێ ئاکنجی بووین. ئەڤ بالندەیە بۆ ئێکەم جار ب ناڤێ شەبنەما هۆلەندا نوو د پەرتووکا ئارسەر فیلیپ دا هاتە ناڤبرن کو ل سالا 1789 هاتبوو بەلاڤکرن، و تێدا هاتیە:
 |
| دوو ئیمۆ د ناڤ ئاڤەکا نە کویر دا خۆ دشۆن د روژەکا هاڤینێ یا گەلەک گەرم دا، ل باخچێ گیانەوەران یێ ڤەکری یێ واریبی، ل ویلایەتا ڤیکتۆریا ل ئوسترالیا. |
ئەڤە جورەکە د گەلەک تشتان دا جودایە ژ جورێ نیاسیا گشتی، ئەو بالندەیەکێ گەلەک مەزنترە، لنگ و ستۆیەکێ درێژتر هەیە. درێژیا وی هەمی حەفت پێ و دوو ئینجن. دەنووکێ وی گەلەک ژ یێ شەبنەما نیاس جودا نینە، بەلێ ئەو تاجێ ل سەر سەرێ وی نینە. سەر و ستۆ ب پەڕان دگرتینە، ژبلی گەری و پشکا پێشیێ یا ستۆی د ناڤەڕاستێ دا، کو ل وێرێ پەڕ کێمترن، د دەمەکێ دا سەر و ستۆیێ شەبنەما نیاس رویت و چرچن، وەک عەلیشیشی. پەڕێن وی تێکەلەکەن ژ رەنگێ قەهوایی و رەساسی. هەردوو بالێن وی ئەوقاس کورتن کو ب چ رەنگان بۆ فڕینێ دەست نادەن، و ب زەحمەت ژ پەڕێن دی دهێنە جوداکرن ئەگەر کێمەک دیار نەبان. لنگێن وی ستویرن و د شێوەی دا وەک یێن شەبنەما خودان کڵاڤن، بەلێ ل درێژیا پشکا پشتێ د ددانەدارن.
ناڤکرن :
زانایێ بالندەیان جون لاثام ل سالا 1790 ناڤێ ڤی جوری دانا ل دویف نموونەیەکێ ژ دەڤەرا سیدنی ل ئوسترالیا، کو وێ دەمێ ب هۆلەندا نوو دهاتە نیاسین. لاثام پشکداری د پەرتووکا فیلیپ دا کر و ئێکەم وەسف بۆ گەلەک جورێن بالندەیێن ئوسترالی پێشکێش کر؛ ناڤێ زانستی یێ ئیمۆی ژ دوو پەیڤان پێکدهێت: درۆمایۆس (Dromaius) کو ژ پەیڤەکا یۆنانی ب رامانا رەڤۆک هاتیە، و نۆڤۆهۆلاندیا (novaehollandiae) کو زارۆڤەکێ لاتینی یە بۆ هۆلەندا نوو، لەوما ناڤێ وی یێ پیتی دبیتە: هۆلەندیێ نوو یێ پێ خەلات. د وەسفا خوە یا رەسەن دا ل سالا 1816، زانایێ فەرەنسی لویس جان پیێر ڤیۆ دوو ناڤ بۆ رەگەزی بکارئینان: یێ ئێکێ درۆمیسیۆس (Dromiceius) و پاشان درۆمایۆس (Dromaius). ژ وێ دەمێ وەرە جوداهی ل سەر ناڤێ درست هەیە؛ ناڤێ دویەم ژ لایێ زمانڤانی ڤە درستترە، بەلێ د زانستێ پۆلینکرنێ دا یا باوەر ئەوە کو ئێکەم ناڤێ هاتیە دان بکاربهێت، مەگەر خەلەتیەکا نڤیسینێ یا دیار بیت. زۆربەیا بەلاڤۆکێن نوو Dromaius بکار دئینن.
رەهـ و ریشالێن ناڤێ ئیمۆ یێ بەلاڤ نە یێ پشتراستە، بەلێ دهێتە باوەرکرن کو ئەڤ پەیڤە ژ پەیڤەکا عەرەبی هاتیە ب رامانا بالندەیەکێ مەزن، کو پاشان گەڕۆکێن پورتوگالی بکارئینایە بۆ وەسفکرنا شەبنەمێ ل ئوسترالیا و گینیا نوو. د تیۆریەکا دی دا، ناڤ ژ پەیڤا ئیما (ema) دهێت، کو د زمانێ پورتوگالی دا بۆ ئاماژەدان ب بالندەیەکێ مەزن وەک نەعامێ دهێتە بکارئینان. ل ڤیکتۆریا، هندەک ناڤێن ئیمۆی ل دەف ئوسترالیێن رەسەن ئەڤە بوون: باریمال، میوری، و کورن. هەروەسا د زمانێن خوەجهی یێن گەلێن دارۆگ و ئیۆرا دا ب مۆراونگ یان بیراباین دهاتە نیاسین.
