نەخۆشیا بەرتەنگبوونا بوریێن هەوای

 

نەخۆشیا بەرتەنگبوونا بۆریێن هەوایی یا دومدار :

نەخۆشیا بەرتەنگبوونا بۆریێن هەوایی یا دۆمدار (COPD) یان ژی وەکی کو د فەرهەنگا پزیشکی یا ئێکگرتی دا هاتیە ب ناڤێ «نەخۆشیا سییان یا بەرتەنگبوونا دۆمدار» یان ژی دبیت ب «نەخۆشیا گرتنا رێکێن هەوایی یا دۆمدار» بهێتە ناڤکرن، نەخۆشییەکا دۆمدارە کو ب گرتنا بۆریێن هەوایی و کێمبوونا هاتنوچوونا هەوای ب شێوەیەکێ بەردەوام و کێمبوونا کارێ سییان دیار دبیت. ئەڤ کێمبوونا کارێ سییان هێدی هێدی زێدە دبیت و ب تەمامی ب دەرمانێن ڤەکەرا بۆریێن هەوایی (موسعات) چێنابیتڤە. جگارەکێشان ب ئەگەرێ سەرەکی یێ ڤێ نەخۆشیێ دئێتە دانان کو تووشی 10-20% ژ وان کەسان دبیت یێن ژیێ وان ژ 40 سالیێ دەرباز بووی، هەروەسا دبیتە ئەگەرێ مرنا نێزیکی 2.5 ملیۆن کەسان سالانە. نیشانێن سەرەکی یێن نەخۆشیێ پێکدھێن ژ تەنگیا نەفەسێ، کۆخک و دەرکەفتنا بەلخەمێ. دهێتە زانین کو پتریا وان کەسێن تووشی هەوکردنا (ئیلتیهابا) بۆریێن هەوایی دبن، تووشی نەخۆشیا بەرتەنگبوونا بۆریێن هەوایی یا دۆمدار ژی دبن.

دوو حالەت دکەڤنە بن ڤێ نەخۆشیێ دا، ئەو ژی: هەوکردنا بۆریێن هەوایی یا دۆمدار (chronic bronchitis) کو ئەو ژی هەبوونا کۆخک و بەلخەمێ یە بۆ دەمێ سێ هەیڤان د دوو سالێن لدیف ئێک دا، و ئەمفیزیم یان هەلوەشینا سییان (emphysema) کو تەشخیسەکا توێکاری یە وەسفا گوهۆرینا پێکهاتەیا سییان دکەت ژ بەرفرەهبونا بۆریێن هەوایی و تێکچوونا دیوارێن کیسکێن هەوایی.

جگارەکێشان ب بەربەلاڤترین ئەگەرێ نەخۆشیا COPD دهێتە دانان، زێدەباری هندەک هۆکارێن دی وەک پیسبوونا هەوای و بۆماوەیی (ویراسەت) کو رۆلەکێ بچووکتر دبینن. ل وەلاتێن پێشکەفتی، هندەک هۆکارێن دی یێن نەخۆشیێ هەنە وەک بکارئینانا ئاگری بۆ چێکرنا نانی و گەرمکرنێ ب شێوەیەکێ کو هەوا تێدا نەهێتە گوهۆرین، کو ئەڤە ژ ژێدەرێن بەربەلاڤێن پیسبوونا هەوای یە. بەرکەفتنا بۆ دەمەکێ درێژ بۆ ڤان کەرەستێن هاندەر دبیتە ئەگەرێ بەرسڤدانەکا هەوکردنێ (ئیلتیهابێ) د سییان دا و ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ تەنگبوونا رێکێن هەوایی یێن بچووک و ژناڤچوونا شانەیێن سییان کو ب «ئەمفیزیم» دهێتە نیاسین. تەشخیسکرن پشت بەستنێ ل سەر لاوازبوونا هاتنوچوونا هەوای دکەت کو ب رێکا پشکنینا کارێ سییان دهێتە پێڤان. بەروڤاژی رەبۆیێ، ئەم دبینین کو کێمبوونا هاتنوچوونا هەوای ب شێوەیەکێ بەرچاڤ باش نابیت ب بکارئینانا ڤەکەرێن بۆریێن هەوایی (بەخاخان).

مرۆڤ دشێت خۆ ژ نەخۆشیا COPD بپارێزیت ب رێکا کێمکرنا بەرکەفتنێ بۆ ئەگەرێن دیار. ئەڤە ژی بزاڤکرنێ بۆ کێمکرنا رێژەیا جگارەکێشانێ و باشترکرنا کوالێتیا هەوای ل جهێن گرتى و ڤەکری بخۆڤە دگریت. چارەسەریێن نەخۆشیا COPD پێکدھێن ژ: هێلانا جگارێ، ڤاکسیندان (کوتان)، چارەسەرییا سروشتی یا سییان، و بکارئینانا ڤەکەرێن بۆریێن هەوایی و ستیرۆیدان ب رێکا هەلمژینێ. هندەک کەس دبیت مفای ژ چارەسەرییا ب ئۆکسجینێ بۆ دەمەکێ درێژ یان چاندنا سییان وەربگرن. بەلێ بۆ وان نەخۆشێن کو رەوشا وان گەلەک تێکدچیت و نەخۆشی لێ زێدە دبیت، دبیت پێدڤی ب زێدەکرنا دەرمانان و نڤاندنێ ل نەخۆشخانێ هەبیت.

ل سەرانسەری جیهانێ، نەخۆشیا COPD باندۆرێ ل سەر 329 ملیۆن کەسان دکەت، یان نێزیکی 5% ژ سەرجەمێ ئاکنجییان. ل سالا 2012، ئەڤ نەخۆشیە ل رێزا سیێ بوو د لیستا ئەگەرێن سەرەکی یێن مرنێ دا، و بوویە ئەگەرێ مرنا پتر ژ 3 ملیۆن کەسان. پێشبینی دهێتە کرن کو هەژمارا مرنێ زێدە ببیت ژبەر بلندبوونا رێژەیا جگارەکێشانێ و زێدەبوونا رێژەیا پیربوونا ئاکنجییان ل گەلەک وەلاتان. و تێچوویەکا ئابووری یا مەزن ژێ پەیدا بوویە کو ب 2.1 تریلیۆن دۆلاران ل سالا 2010 هاتیە خەملاندن.

نیشان :

نیشانێن هەرە بەربەلاڤ یێن نەخۆشیا COPD پێکدھێن ژ دەرکەفتنا بەلخەمێ، تەنگیا نەفەسێ و کۆخک. ئەڤ نیشانە بۆ دەمەکێ درێژ بەردەوام دبن و ب گشتی ب بۆرینا دەمی خرابتر دبن. دیار نینە کا جۆرێن جودا یێن نەخۆشیا COPD هەنە یان نە. ل دەمەکێ کو بەرێ د هاتە دابەشکرن بۆ ئەمفیزیم و هەوکردنا بۆریێن هەوایی یا دۆمدار، ئەمفیزیم تەنها وەسفەکە بۆ گوهۆرینێن سییان و نە نەخۆشییەکە ب خۆ، و هەوکردنا بۆریێن هەوایی یا دۆمدار ژی تەنها وەسفەکە بۆ نیشانێن کو دبیت پەیدا ببن یان پەیدا نەبن دگەل نەخۆشیا COPD.

کۆخک :

کۆخکا دۆمدار ب گشتی ئێکەم نیشانا نەخۆشیێ یە. دەمێ بۆ پتر ژ سێ هەیڤان د سالێ دا و بۆ پتر ژ دوو سالان بەردەوام بیت، و دگەل دا بەلخەم هەبیت بێی هەبوونا چاڤەسەرییەکا دی، ئەڤە ب هەوکردنا بۆریێن هەوایی یا دۆمدار دهێتە نیاسین. ئەڤ حالەتە دشێت رووبدەت بەری کو نەخۆشیا COPD ب تەمامی پێش بکەڤیت. رێژەیا بەلخەما دەرکەفتی دشێت د ناڤبەرا دەمژمێر و رۆژان دا بگهۆڕیت. د هندەک حالەتان دا دبیت کۆخک نەبیت یان تەنها جار جار پەیدا ببیت و دبیت بەلخەم ژی دگەل نەبیت. هندەک ژ وان کەسێن تووشی نەخۆشیا COPD بووین ڤان نیشانان ددەنە پاڵ «کۆخکا جگارەکێش». دبیت بەلخەم بهێتە قوتدان یان تفکرن، و ئەڤە ژی پتر ل سەر هۆکارێن جڤاکی و کلتووری دمینیت. کۆخکا ب هێز دبیت ببیتە ئەگەرێ شکەستنا پەراسییان (پارسوویان) یان ژهۆشچوونەکا کورت. و ب گشتی ئەو کەسێن تووشی COPD بووین دیروکا «سەرمابوونێ» هەیە کو بۆ دەمەکێ درێژ ڤەدکێشیت.

تەنگیا نەفەسێ :

تەنگیا نەفەسێ ئەو نیشانە یە کو ب گشتی پتر ژ هەمییان نەخۆشی بێزار دکەت. و یا بەربەلاڤە کو وەسفا وێ ب «نەفەسەکا ب زەحمەت» دهێتە کرن، و نەخۆش وەسفا وێ دکەت ب «هەست دکەم نەفەسا من یا چۆیی/قوتبوویی» یان «نەشێم تێرا خۆ هەوای وەربگرم». هەر چەوا بیت، دبیت دەستەواژێن جودا د کلتوورێن جودا دا بهێنە بکارئینان. ب گشتی تەنگیا نەفەسێ ل دەمێ وەستیانێ خرابتر دبیت، و بۆ دەمێن درێژ بەردەوام دبیت، و ب بۆرینا دەمی زێدەتر لێ دھێت. د قۆناغێن پێشکەفتی دا، تەنگیا نەفەسێ ل دەمێ بێهنڤەدانێ ژی پەیدا دبیت و دبیت ب بەردەوامی هەبیت. تەنگیا نەفەسێ دبیتە ئەگەرێ دلەراوکێ و خراببوونا کوالێتیا ژیانا تووشبوویێن COPD. و گەلەک جاران دێ بینی ئەو کەسێن COPD یا پێشکەفتی هەی ب لێڤێن گرتی (زمّ الشفاه) نەفەسێ دکێشن، و ئەڤ رێکە د نەفەسدانێ دا دبیت تەنگیا نەفەسێ ل دەڤ هندەک کەسان کێم بکەت.

نیشانێن دی :

د نەخۆشیا COPD دا، دبیت دەرکرنا هەوای (زەفیر) دەمەکێ درێژتر ژ وەرگرتنا هەوای (شەهیق) ڤەبکێشیت. دبیت تەنگیا سینگی پەیدا ببیت بەلێ ئەڤە نە یا بەربەلاڤە و دشێت ژبەر ئاریشەیەکا دی بیت. ئەو کەسێن ئاریشە د هاتنوچوونا هەوای دا هەی دبیت خیزین یان دەنگێن نزم دگەل هاتنا هەوای هەبن ل دەمێ پشکنینا سینگی ب سەماعەیا پزیشکی. سینگێ وەکی بەرمیلێ (الصدر البرميلي) ب نیشانەکا تایبەت یا COPD دهێتە دانان، بەلێ ب رێژەیەکا کێم یا بەربەلاڤە.

نەخۆشیا COPD یا پێشکەفتی دبیتە ئەگەرێ بلندبوونا فشارا خوينێ د دەمارێن سییان دا، کو بارگرانیێ دێخیتە سەر بەشێ راستێ یێ دلی (زکۆکێ راستێ). ئەڤ حالەتە ب «دڵێ سیی» (Cor pulmonale) دهێتە نیاسین، و دبیتە ئەگەرێ وەرمینا لنگان و ستووربوونا دەمارێن ستووی. نەخۆشیا COPD بەربەلاڤترین نەخۆشیا سییانە کو دبیتە ئەگەرێ نەخۆشیا دڵێ سیی، بەلێ نەخۆشیا دڵێ سیی کێمتر لێ هاتیە ژبەر بکارئینانا ئۆکسجینێ زێدەکرى.

گەلەک جاران نەخۆشیا COPD دگەل هندەک حالەتێن دی پەیدا دبیت، و ئەڤە ژی ژبەر هۆکارێن مەترسیێ یێن هەڤبەشە. ئەڤ حالەتە پێکدھێن ژ: نەخۆشیا کێمبوونا خوينێ بۆ دلی، بلندبوونا فشارا خوينێ، شەکرە، لاوازبوونا ماسولکان، پووکبوونا هەستییان، پەنجەشێرا سییان، تێکچوونا دلەراوکێ و خەمۆکییا گران. هەستکرنا ب وەستیانا بەردەوام تشتەکێ بەربەلاڤە ل دەڤ وان کەسێن نەخۆشیا گران هەی. سەبارەت ب گوهۆرینا شێوەیێ نینۆکان (تعجر الأصابع)، ئەڤە نە تایبەتە ب نەخۆشیا COPD و پێدڤیە پشکنینێن ب لەز بۆ پەنجەشێرا سییان بهێنە کرن.

خراببوونا نەخۆشیێ (تفاقم المرض) :

حالەتا دژوار ل دەڤ کەسێ تووشبووی ب نەخۆشیا COPD ب ڤی رەنگی دهێتە پێناسەکرن: زێدەبوونا تەنگیا نەفەسێ، زێدەبوونا دەرکەفتنا بەلخەمێ، و گوهۆرینا رەنگێ بەلخەمێ ژ رۆهن بۆ کەسک یان زەر، یان زێدەبوونا کۆخکێ. و دبیت ئەڤە دگەل نیشانێن زێدەبوونا پرۆسەیا هەناسەدانێ هەبیت وەک ب لەز هەناسەدان، ب لەز لێدانا دلی، ئارەقکرنا زێدە، و بکارئینانا بەردەوام یا ماسولکێن ستووی، رەنگێ شینێ ڤەبووی ل سەر پیستی، و تێکچوون یان رەفتارا شەڕانگێزی ل دەمێ نۆرێن گەلەک دژوار یێن نەخۆشیێ. هەروەسا دبیت دەنگێ خشخشێ ژی د سییان دا بهێتە گوهلێبوون ل دەمێ پشکنینێ ب سەماعەیا پزیشکی.

رێباز فيصل