پارەیێ نەمسا :

نەمسا (ب ئینگلیزی: Austria) کۆمارەکا پەرلەمانی یا فیدرالە، و باژێرێ ڤیێنا پایتەختێ وێ یێ فەرمی یە، و ل سالا ١٩٥٥ێ سەربەخۆیا خۆ وەرگرتیە، و دکەڤیتە ناڤەڕاستا پارزەمینا ئەورۆپا، و ل لایێ باکوری دگەل چێک و ئەلمانیا هەڤسنوورە، و ل روژهەلاتی ژی مەجارستان و سلۆڤاکیا نە، لایێ باشووری ژی ئیتالیا و سلۆڤینیا نە، و ل لایێ رۆژئاڤا ژی دگەل لیختنشتاین و سویسرا هەڤسنوورە.

یۆرۆ دراڤێ نەمسا یە :

یۆرۆ دراڤێ فەرمی یێ نەمسا یە ژ ١ێ کانوونا ئێکێ یا سالا ١٩٩٩ێ وەرە، و دراڤێ یۆرۆ یێ ل نەمسا دهێتە بکارئینان دهێتە دابەشکرن بۆ پارێن ئاسنی و پارێن کاغەز، و ئەڤە ژی هندەک پێزانینن ل سەر وان:

شلنێ نەمساوی

پارێن ئاسنی :

نەمسا د دروستکرنا پارێن خۆ یێن ئاسنی یێن یۆرۆ دا پشت ب نەخشاندنا وێنێن کەسایەتیێن خۆ یێن ناڤدار، و شێوەیێن ئەندازیاری یێن تەلارسازی، و کۆمەکا گولان بەستایە، و ئەڤە ژی پێزانینن ل سەر جۆرێن پارێن ئاسنی یێن یۆرۆ ل نەمسا:

٢ یۆرۆ: پارەکێ ئاسنی یە و وێنێ بێرتا ڤۆن سۆتنەر ل سەرە وەک ئاماژەیەک بۆ بزاڤێن نەمسا بۆ پشتەڤانیا ئاشتیێ.

١ یۆرۆ: پارەکێ ئاسنی یە و وێنێ ئاوازدانەر و مۆسیقاژەنێ ناڤدار مۆزارت ل سەرە بۆ نیشاندانا بەلاڤبوونا مۆسیقایێ ل نەمسا.

٥٠ سەنت: پارەکێ ئاسنی یە و وێنێ ئێک ژ ئاڤاهیێن ڤیێنا ل سەرە بۆ نیشاندانا بەلاڤبوونا هونەرێن سەردەم ل نەمسا.

٢٠ سەنت: پارەکێ ئاسنی یە و وێنێ کۆچکا بێلڤیدێر ل سەرە کو ئێکە ژ کۆچکێن جوان ل نەمسا.

١٠ سەنت: پارەکێ ئاسنی یە و وێنێ کاتدرا ئا سانت ستیفن ل سەرە کو نوینەراتیا هونەرێ تەلارسازیێ گۆتیک ل باژێرێ ڤیێنا دکەت.

٥ سەنت: پارەکێ ئاسنی یە و وێنێ گۆلا بهارێ ل سەرە وەک جۆرەک ژ گولێن کو ژینگەها سروشتی ل نەمسا نیشان ددەن.

٢ سەنت: پارەکێ ئاسنی یە و وێنێ گۆلا ئیدێلویس ل سەرە کو نوینەراتیا گرنگیدانا نەمسا ب ژینگەهێ دکەت.

١ سەنت: پارەکێ ئاسنی یە و وێنێ گۆلا جێنتیان ل سەرە کو نوینەراتیا گرنگیدانا نەمسا ب ژینگەهێ دکەت.

پارێن کاغەز :

نەمسا د پارێن کاغەز یێن یۆرۆ دا یێن کو بکار دئینیت پشت ب وەشانێن ئێکێ و دووێ بەستایە یێن کو بەرەبەرە د ناڤ وەلاتێن یۆرۆ دا دهێنە بەلاڤکرن، و ل گۆرەی بانکا وێ یا ناڤەندی ئەڤ پارێن کاغەز دبنە چەند جۆرەک: ٥ یۆرۆ، ١٠ یۆرۆ، ٢٠ یۆرۆ، ٥٠ یۆرۆ، ١٠٠ یۆرۆ، ٢٠٠ یۆرۆ، و ٥٠٠ یۆرۆ.

دیرۆکا پارەی ل نەمسا :

خێزانا هابسبۆرگ ئەوا حوکمێ نەمسا دکر گرنگی ب دەرخستنا دراڤی ددا، و بەری پەیدابوونا هزرا دامەزراندنا بانکا ناڤەندی یا نەمسا، ل سالا ١٧٦٢ێ دەرخستنا پارێن کاغەز یێن نەمسا سەرکەفتن ئینا کو ب ناڤێ بانکۆزێتل (ب ئینگلیزی: Bancozettel) دهاتنە نیاسین؛ ئەڤە ژی ب رێکا بانکا باژێڕڤانیا ڤیێنا بوو کو حکومەتا نەمسا کۆنترۆلا وێ دکر و باوەریەکا مەزن ل دەڤ خەلکی هەبوو، و دامەزراندنا وێ ڤەدگەریت بۆ سالا ١٧٠٥ێ. د دەمێ شەڕێن ناپۆلیۆنی دا، حکومەتێ ب تمامى و ب شێوەیەکێ راستەوخۆ کۆنترۆلا چاپکرنا پارێن کاغەز کر، و ئەڤ چەندە بوو ئەگەرێ زێدەبوونا رێژەیا پارەی ب شێوەیەکێ گەلەک مەزن، و پارێن کاغەز د بازرگانیێ دا ل شوینا پارێن زێڤ هاتنە بکارئینان. پاشان حکومەتا نەمسا دوپات کر کو ئەو دێ چاپکرنا پارەی کێم کەن، بەلێ دراڤی هەر داکەفتنەکا بەردەوام و ب لەز بخۆ ڤە دیت.

پشتی ب دوماهیک هاتنا شەڕێن ناپۆلیۆنی ل پارزەمینا ئەورۆپا، وەلاتێن ئەورۆپی شیان هەڤسەنگیێ د سیستەمێن خۆ یێن سیاسی دا دروست بکەن، بەلێ ئیمپراتۆریەتا نەمسا و مەجارستان روو ب رووی چەندین تەحەدیان بوو، ئەڤ چەندە کاریگەری ل سەر خێزانا هابسبۆرگ کر کو ئێدی نەدشیان بتنێ پشت ب پشتەڤانێن خۆ یێن سەرەکی ببەستن وەک سوپا و چینا دەولەمەند و کەنیسێ، بەلکو پێدڤی ب هەبوونا سیستەمەکێ ئابووری یێ تمام هەبوو بۆ پاراستنا ئیمپراتۆریەتێ؛ ژبەر هندێ ئەرکێ حکومەتێ بوو کو گرنگیێ ب ڤەگێڕان و بێهێزکرنا باوەریا ژینگەها کار بدەت، و هەوڵ بدەت یاسایا داخواز و دابینکرنێ د ئابووری دا جێبەجێ بکەت. ئەڤ چەندە بوو ئەگەرێ هندێ کو ئیمپراتۆرێ نەمسا مافێن پاتێنتێ ل سالا ١٨١٦ێ دەربکەت، کو مافێ پاتێنتا بانکی و دارایی ل خۆ دگرت، و ئەنجامێ وێ ژی دامەزراندنا بانکا ناڤەندی بوو ل نەمسا.

بانکا ناڤەندی ل نەمسا پشتی هاتە دامەزراندن مافێ یاسایی و بتنێ هەبوو بۆ چاپکرنا پارێن کاغەز؛ ب مەرەما پشکداریکردنێ د جێگیرکرنا سیستەمێ دراڤی ل نەمسا و پشتەڤانیکرنا باوەریا گشتی پێ، و ئەڤ چەندە بوو ئەگەرێ بلندبوونا بهایێ پارێن کاغەز؛ ژبەر جێبەجێکرنا سیاسەتەکا دراڤی یا هشیارانە. رۆلێ بانکا ناڤەندی دابینکرنا ئابوورەکێ دراڤی و پابەند بوو ب جێگیرکرنا هەمی بهایان، بەلێ دا کو بانکا ناڤەندی بشێت رۆلێ خۆ ببینیت، گرنگ بوو کو سەربەخۆیا خۆ ژ حکومەتا نەمسا وەرگریت، و گەهشتنە وێ سەربەخۆیا پێدڤی ب رێکا فرۆتنا پشکێن بانکا ناڤەندی بۆ وەبەرهێنەرێن کەسی.

ئابوورێ نەمسا

نەمسا پشت ب سیستەمێ ئابوورێ بازاڕی دبەستیت یێ کو ب پێشکەفتنا خۆ و هەبوونا هێزەکا کاری یا نایاب و ئاستەکێ بلند یێ ژیانێ دهێتە نیاسین، و ب شێوەیەکێ تمام ب سیستەمێن ئابووری یێن وەلاتێن ئێکەتیا ئەورۆپا ڤە گرێدایە. بەلێ د سالێن بورى دا ئابوورێ نەمسا گەشەکەکا لاواز بخۆ ڤە دیتیە؛ ب شێوەیەکێ کو گەشەیا وێ ل سالا ٢٠١٥ێ گەهشتە ٠.٩٪، بەلێ ل سالا ٢٠١٦ێ بلندبوویە و گەهشتە ١.٤٪، هەروەسا رێژەیا بێکاریێ ل نەمسا گەهشتە نێزیکی ٥.٨٪. بارودۆخێ دارایی ل نەمسا یێ باشە هەڤبەر دگەل وەلاتێن دی یێن یۆرۆ، بەلێ نەمسا روو ب رووی چەندین تەحەدیێن نێودەولەتی دبیت، وەک لاوازیا گەشەیا ئابوورێ جیهانی کو کاریگەریەکا خراب ل سەر هناردەکرنێ دکەت، و هەبوونا گومانێن ئابووری و سیاسی ژبەر کێشەیێن قەرزان ل ئەورۆپا. کورتهێنانا بودجەیا نەمسا ل سالا ٢٠١٦ێ گەهشتە ١.٤٪ ژ بەرهەمێ ناوخۆیی یێ گشتی، و تێکڕایێ هێزا کڕینێ ل سالا ٢٠١٦ێ نێزیکی ٤١٦.٦ ملیار دۆلارێن ئەمریکی بوو.

رێباز فەیسەل