چیروکا اصحاب الاخدود :
ل دەمەکێ گەلەک کەڤن، و بەری چەندین سەد سالان ژ هەلاتنا رۆژا ئیسلامێ، پاشایەکێ زۆردار و سەرەدەق هەبوو کو حوکمێ وەلاتەکێ مەزن دکر، دهاتە گۆتن کو ئەڤ وەلاتە ل ئەردێ نەجرانێ بوو ل یەمەنێ. ئەڤ پاشایە هند یێ خۆدان مەزناهی و کێبر بوو کو گۆت ئەز خودێ مە، و خەلکێ خۆ نەچار دکر کو وی بپەرێسن و مەزن بکەن ل جهێ خودێ. و ژبۆ کو کۆنترۆلا مێشک و دلێ خەلکی بکەت، پاشای ساحرەکێ مەزن بۆ خۆ دانابوو، کو پشت ب وی دبەست بۆ ترساندنا خەلکی و خاپاندنا وان ب فێلێن سحرێ و جادوویێ، دا کو خەلک هوسا هزر بکەن کو پاشا یێ خودان هێزەکا نەئاسایی یە و کەس نەشێت ل هەمبەر وی ب راوەستیت.
سال چوون، و ساحر پیر بوو و هەستیکێن وی لاواز بوون و سەرێ وی یێ سپی بوو، و زانی کو مرنا وی یا نێزیکە. چوو دەف پاشای و گۆتێ: ئەز یێ پیر بوویم و مرنا من یا نێزیکە، کورکەکێ ژیر و زیرەک بۆ من بفرێژە دا کو ئەز ڤێ سحرێ فێری وی بکەم، دا کو پشتی من ببیتە پشتەڤان بۆ تە و مەزناهیا تە د دلێ خەلکی دا بپارێزیت. پاشا ئێکسەر ڕازی بوو، و دەست ب گەریانێ کر ل دویڤ کورکەکێ کو یێ زیرەک و ب هۆش بیت، هەتا کو کورکەکێ گەنج و ژیر و دلپاقژ هاتە هەلبژارتن، و هاتە فرێکرن بۆ دەف ساحری دا کو دەست ب فێربوونا هونەرێن تاریاتیێ بکەت.
کورک هەر رۆژ دچوو دەف ساحری دا کو وانەیێن خۆ وەربگریت. بەلێ پلان و تەدبیرا خودێ ژ یا پاشا و ساحری مەزنتر بوو. د رێکا کورکی دا ژ مال بۆ دەف ساحری، پەرستگەهەک هەبوو کو راهبەکێ چاک تێدا عیبادەت دکر، ئەو ژ پاشمایێن وان کەسان بوو کو ل سەر ئاینێ عیسا (سەلام ل سەر بن) بوون، و تنێ خودێ دپەرێست و چو شریکان بۆ چێناکەت. رۆژەکێ، کورک حەز کر نێزیکی پەرستگەها راهبی ببیت، ل دەف وی روینشت و گوهێ خۆ دا ئاخفتنێن وی. کورکی د ئاخفتنێن راهبی دا نور و تشتەکێ خۆش دیت کو د سحرێن ساحری یێن درەوین دا نەدیتبوون. راهبی بەحسێ خودایێ ئەسمان و ئەردی بۆ دکر، بەحسێ خودایێ تاق و تەنێ کو چو شریک بۆ نینن، و بەحسێ هندێ دکر کو پەرستنا مرۆڤان بۆ بت و پاشایان یا درەوینە.
ئاخفتنێن راهبی گەهشتنە ناڤ دلێ کورکی، و نورا ئیمانێ کەفتە د گیانێ وی یێ پاقژ دا. کورک هەر رۆژ بەری بچیتە دەف ساحری، دچوو دەف راهبی و ل دەف روینشت و تشتێن ئاینێ حەق ژێ فێر دبوو. ژبەر ڤێ گیرۆبوونێ، ساحر ل کورکی تووڕە دبوو و لێ ددا ئەگەر درەنگ بگەهیت. و دەمێ دزڤری مال و ژبەر روینشتنا دەف راهبی گیرۆ دبوو، مالا وان ژی لێ ددا. کورکی ئەڤ چەندە بۆ راهبی گۆت، راهبی ژی فێلەک نیشا دا دا کو ژ لێدانێ قورتال ببیت، گۆتێ: ئەگەر تو ژ ساحری ترسی بێژە مالا من ئەز یێ گرتیم، و ئەگەر تو ژ مالا خۆ ترسی بێژە ساحری ئەز یێ گرتیم.
کورک ماوەیەکێ ل سەر ڤێ حالێ ما، دلێ وی یێ ب خودێ ڤە بوو و زمانێ وی یێ فێری حیکمەتێ دبوو ژ راهبی، و ل دەف ساحری ژی هوسا نیشا ددا کو یێ سحرێ فێر دبیت. رۆژەکێ، دەمێ کورک د رێکا خۆ دا دچوو، گیانەوەرەکێ مەزن و ترسناک دیت کو رێکا خەلکی گرتبوو و نەدهێلا کەس دەرباز ببیت، و خەلک هەمی ل دەور کۆم ببوون و دترسیان. کورکی ئەڤە ب دەلیڤە دیت دا کو بزانیت کیژ رێک ل دەف خودێ خۆشترە، رێکا ساحری یان رێکا راهبی.
کورکی بەردەکێ بچیک ژ ئەردی هەلگرت، و ب دلەکێ سادق بەرێ خۆ دا ئەسمانی و گۆت: یا خودێ، ئەگەر کارێ راهبی ل دەف تە خۆشتر بیت ژ یێ ساحری، ڤێ گیانەوەرێ بکوژە دا کو خەلک دەرباز ببیت. پاشان بەرد هاڤێشتە وی گیانەوەرێ مەزن، و ئێکسەر کەفت و مر، و خەلک قورتال بوون و رێک بۆ وان ڤەبوو. کورکی زانی کو خودێ یێ دگەل وی و ئاینێ راهبی یێ حەقە. کورک ب لەز چوو دەف راهبی و چێروک بۆ گۆت، راهبی ب دلەکێ گەرم بەرێ خۆ دایێ و گۆت: کورێ من، تو ئەڤرۆ ژ من چێتری، کارێ تە گەهشتە ڤێرێ، و دێ هێیە تاقیکردن، ئەگەر تو هاتێ تاقیکردن ناڤێ من نەبێژە.
ب فەزلا خودێ، خودێ کەرەمێن مەزن دانە کورکی، و نەساخێن کو ژ دایکبوونێ ڤە کورە بوون چێ دکرن، و یێن بەرس (پێستی سپی) چێ دکرن، و نەساخیێن گران یێن کو دکتۆر لێ عاجز ببوون چارەسەر دکرن. دەنگوباسێن کورکی ل هەمی وەلاتێ بەلاڤ بوون. بەلێ کورکی چ جاران فەزل بۆ خۆ نەدزانی، بەلکو دگۆتە هەر نەساخەکێ دهاتە دەف: ئەز کەسێ چێ ناکەم، تنێ خودێ چێ دکەت، ئەگەر تە ئیمان ب خودێ هەبیت ئەز دێ دوعا کەم و خودێ دێ تە چێ کەت.
دەنگوباسێن کورکی گەهشتنە دەف هەڤالەکێ پاشای کو کورە ببوو و چاڤێن وی نەدیتن. وی هەڤالی گەلەک دیاری کۆم کرن و چوو دەف کورکی و گۆتێ: ئەڤە هەمی بۆ تە ئەگەر تو من چێ کەی. کورکی ب ئیمانەکا بهێز گۆتێ: ئەز کەسێ چێ ناکەم، تنێ خودێ چێ دکەت، ئەگەر تە ئیمان ب خودێ هەبیت ئەز دێ دوعا کەم و خودێ دێ تە چێ کەت. نورا ئیمانێ کەفتە دلێ هەڤالێ پاشای، و ئیمان ب خودایێ تاق و تەنێ ئینا، کورکی دوعا بۆ کر، و خودێ چاڤێن وی بۆ زڤراندن ب موعجیزەیەکا ئاشکرا.
هەڤالێ پاشای زڤری دەف پاشای و ل جهێ خۆ یێ جاران روینشت. پاشای ب سەرسورمان ڤە بەرێ خۆ دایێ و پرسیار کر: کێ چاڤێن تە بۆ تە زڤراندن؟ هەڤالی ب مێرانی گۆت: خودایێ من. پاشا تووڕە بوو و گۆت: ما خودایەکێ دی ژبلی من یێ هەی؟ هەڤالی گۆت: خودایێ من و خودایێ تە خودێ یە. پاشا گەلەک تووڕە بوو و فەرمان دا سەربازێن وی هەڤالێ وی بگرن و ئەشکەنجە بدەن دا کو ژ ئاینێ خۆ بزڤریت و بێژیت ئەڤ ئاخفتنە ژ کیڤە ئیناینە. ئەشکەنجە بەردەوام بوو هەتا کو هەڤالێ پاشای نەشیا بەرگریێ بکەت و ناڤێ کورکی گۆت.
کورک ئینانە پێشیا پاشایێ زۆردار، پاشای گۆتێ: کورێ من، سحرا تە گەهشتە هندێ کو تو کورە و بەرسان چێ دکەی و ئەڤێ و ئەوی دکەی. کورکی ب ئاشکرایی گۆت: ئەز کەسێ چێ ناکەم، تنێ خودێ چێ دکەت. پاشا شێت بوو و فەرمان دا کورکی ئەشکەنجە بدەن. ل ژێر ئەشکەنجەکا گران، کورکی ناڤێ راهبی گۆت.
راهب ئینان، و داخواز ژێ کر کو ژ ئاینێ خۆ بزڤریت و کفرێ ب خودێ بکەت، بەلێ راهبی ب توندی رەت کر. پاشای فەرمان دا ب مشارەکێ، مشار دانانە سەرێ راهبی و کرە دوو کەرت هەتا کەفتیە ئەردی. پاشان هەڤالێ پاشای ئینان، و داخواز ژێ کر بزڤریت، وی ژی رەت کر، و هەمان تشت ب سەرێ وی ژی ئینا و کرە دوو کەرت. کورکی ئەڤ دیمەنە یێ ددیت، و ئەڤە تاقیکردنەک بوو بۆ ئیمانا وی.
تۆرا کورکی هات، پاشای داخواز ژێ کر بزڤریت، بەلێ کورکی ب توندی رەت کر. پاشای زانی کو کوشتنا کورکی ب ڤی رەنگی دێ وی کەتە قارەمان ل دەف خەلکی، لەوما بڕیار دا ب رێکا دی ژێ خلاس ببیت. فەرمان دا کۆمەکا سەربازان کو کورکی ببەنە سەرێ چیایەکێ بلند، و گۆتێ: ببەنە سەرێ چیای، ئەگەر ژ ئاینێ خۆ زڤری باشە، ئەگەر نە، ژ سەرێ چیای پاڵ بدەنە خوارێ.
سەربازان کورک برە سەرێ چیای، دەمێ گەهشتینە سەرێ لێڤێ، کورکی بەرێ دلێ خۆ دا خودێ و گۆت: یا خودێ، ب هەر تشتێ تو بخوازی من ژ وان قورتال بکە. خودێ دوعایا وی قەبیول کر، چیا ب هێز هەژیا، و سەرباز هەمی ئێک ل دویڤ ئێکی کەفتنە خوارێ، و کورک ب سەلامەتی ما. کورک ژ چیای هاتە خوارێ و ب پێیێن خۆ زڤری دەف پاشای. پاشا سەرسۆرمان بوو و گۆتێ: هەڤالێن تە چ لێ هاتن؟ کورکی ب هێمنی گۆت: خودێ ئەز ژ وان قورتال کرم.
پاشا بێ ئۆمێد نەبوو، ئەڤ جارە کورک دگەل کۆمەکا دی یا سەربازان فرێکرە ناڤ دەریا، و گۆتێ: ببەنە ناڤ دەریا، ئەگەر زڤری باشە، ئەگەر نە، باڤێژنە ناڤ ئاڤێ دا بخەندقیت. دەمێ گەهشتینە ناڤ دەریا تاری، و ویستن وی باڤێژن، کورکی دیسا دەستێن خۆ بلند کرن و گۆت: یا خودێ، ب هەر تشتێ تو بخوازی من ژ وان قورتال بکە. بەلەم وەرگەڕیا و سەرباز هەمی خەندقین، و خودێ کورک قورتال کر، و دیسا ب پێیێن خۆ زڤری دەف پاشای.
پاشا یێ عاجز و حێبەتی ما ل هەمبەر ڤی کورکی کو نە چیا و نە دەریا لێ نەکەن. ل ڤێرێ، کورکی وانەیەک دا پاشای کو ژیان و مرن تنێ ب دەستێ خودێ نە، و گۆتێ: تو نەشێی من بکوژی هەتا تو وی تشتێ ئەز دبێژم نەکەی. پاشای ب حەزەکا مەزن پرسیار کر: ئەو چ تشتە؟
کورکی گۆت: خەلکی هەمیێ ل جهەکێ کۆم بکە، و من ل سەر دارەکا خورمێ سێدارە بدە، پاشان تیرەکێ ژ تیردانکا من دەربێخە، و تیرێ دانە سەر کەڤانێ خۆ، و ب دەنگەکێ بلند کو هەمی خەلک ببهیسیت بێژە: ب ناڤێ خودێ، خودایێ ڤی کورکی، پاشان تیرێ بهاڤێژە، ئەگەر تە وەسا کر، تو دێ شێی من کوژی.
پاشای ژبەر کێبر و کینا خۆ فێلا ئیمانی یا کورکی تێنەگەهشت. فەرمان دا هەمی خەلکێ وەلات ل گۆڕەپانەکا مەزن کۆم ببن. کورک ئینان و ل سەر دارێ بەستن ل بەر چاڤێن هزاران کەسان. بێدەنگیەکا مەزن هەبوو، و چاڤێن خەلکی هەمی ل سەر کورکی بوون کو دەم و چاڤێن وی یێ گەش بوون. پاشای تیرەک ژ تیردانکا کورکی دەرخست، دانە سەر کەڤانی، و ب دەنگەکێ بلند گۆت: ب ناڤێ خودێ، خودایێ ڤی کورکی. و تیر هاڤێشت.
تیر چوو و کەفتە سەرێ کورکی، د ناڤبەرا چاڤ و گوهێ وی دا. کورکی دەستێ خۆ دانا سەر جهێ تیرێ، و ب گرنژینەکا خۆش گیانێ وی یێ پاقژ چوو دەف خودێ. کورک مر، بەلێ پەیاما وی د وێ گاڤێ دا ژیا.
خەلکی دیت کا چ چێبوو، و ئاخفتنێن پاشای بهیستن، و زانین کو ئەڤ کورکە نە ب سحرێ و نە ب هێزا جەستەیی سەرکەفت، بەلکو ب هێزا خودایێ مەزن سەرکەفت، ئەو خودایێ کو پاشا نەچار بوو ناڤێ وی بئینیت. خەلکی هەمی ب ئێک دەنگ گۆت: مە ئیمان ئینا ب خودایێ کورکی! مە ئیمان ئینا ب خودایێ کورکی! مە ئیمان ئینا ب خودایێ کورکی!
پاشا تووشی شۆکێ بوو، و هەڤالێن وی ب ترس ڤە هاتنە دەف و گۆتێ: تە دیت ئەو تشتێ تو ژێ دترسیای چێبوو؟ ب خودێ خەلک هەمی بوونە خودان ئیمان. پاشا گەلەک تووڕە بوو، و زۆرداری و درندەییا وی گەهشتە رادەکێ بێ وێنە. فەرمان دا سەربازێن وی چەل و خەندەکێن مەزن ل سەرێ جادە و رێکان بکێلن، و ئاگرەکێ مەزن تێدا هەلکەن هەتا بوویە جەهنەمەکا سۆژەک.
پاشایێ زۆردار بڕیارا خۆ یا ترسناک دا: هەر کەسێ ژ ئاینێ خۆ نەزڤریت باڤێژنە ناڤ ئاگرێ. سەربازێن پاشای دەست ب برنا باوەرداران کرن، زەلام و ژن و پیر و زارۆک، بۆ سەر لێڤا خەندەکێن ئاگرێ. بژاردە ددانە وان: یان کفرێ ب خودێ بکەن و قورتال ببن، یان ژی ل سەر ئیمانا خۆ بمینن و ببنە ناڤ ئاگرێ. دیمەنێ ئیمانێ یێ سەیر بوو، خەلکی تاما ئیمانێ چەشتبوو کو ئێشا سۆتنی ژ بیر کربوون. ب دلێ خۆ بەرەڤ ئاگرێ دچوون، و دگۆتن ئەللهو ئەکبەر، و عەزابێ دونیا یێ کێم هەلبژارت ل سەر عەزابێ ئاخریتێ یێ هەمی دەمی.
ئەڤ سۆتنا درندانە بەردەوام بوو، و باوەردار ئێک ل دویڤ ئێکی دکەفتنە ناڤ خەندەکێ، هەتا ژنەکا باوەردار هات کو زارۆکەکێ شیرخۆر د باوەشێ دا بوو. ژن ل سەر لێڤا خەندەکێ راوەستیا، و گەرماتیا ئاگرێ لێ دا. بەرێ خۆ دا زارۆکێ خۆ، و دلێ وێ پێ سۆت، و ترسەک کەفتە دلێ وێ ژبەر زارۆکی، و پێنگاڤەک زڤری پاش.
د وێ گاڤا گرنگ دا، خودایێ کو هەمی تشت ئیناینە زمان، ئەو زارۆکێ بچیک د بێشکێ دا ئینا زمان، دا کو ببیتە نیشان و پشتەڤانی بۆ دایکا خۆ و هەمی کەسێن ل وێرێ. زارۆکی بەرێ خۆ دا دایکا خۆ و ب زمانەکێ رەوان گۆت: دایێ، یا بێهنفەرهە، چونکی تو ل سەر حەقیێ یی.
ئاخفتنێن زارۆکی وەک ئاڤەکا سار و ئارامی بوون بۆ دلێ دایکێ، ترس ژ دلێ وێ چوو، و زارۆکێ خۆ ب توندی هەمبێز کر، و خۆ هاڤێشتە ناڤ ئاگرێ، دا کو بگەهیتە کاروانێ شەهیدان، و گیانێ وان یێ پاقژ بەرەڤ ئەسمانی چوو دا کو شکایەتا زۆرداریا وان ل دەف خودێ بکەن.
پاشایێ زۆردار هزر دکر کو ئەو سەرکەفت ب کوشتنا باوەرداران و سۆتنا جەستەیێن وان، بەلێ وی نەدزانی کو ناڤێ وان د پیرۆزترین کێتاب دا هەتا هەتایێ ما، و گیانێ وان بەری گیانێ وی یێ پیس گەهشتە بەهشتێ. ئەڤان باوەرداران ب خوین و گیانێ خۆ مەزنترین داستانا خۆراگریێ ل سەر پرەنسیپ و ئیمانێ نڤیسین.
خودایێ مەزن چێروکا ئەصحابول ئوخدود د قورئانا پیرۆز دا پاراست دا کو ببیتە وانە بۆ باوەرداران ل هەر دەم و جهەکێ، و ببیتە دلخۆشی بۆ پێغەمبەر محەمەد (سەلام ل سەر بن) و هەڤالێن وی یێن کو تووشی ئەشکەنجا قورەیشیان دبوون. و خودێ وەعدا عەزابێ جەهنەمێ دا زۆرداران، و مژدە دا باوەردارێن کو بێهنفەرهی کر ل سەر بەلایان ب بەهشتێن کو رویبار د بن دا دچن، و ئەڤەیە سەرکەفتنا مەزن.
ژێدەرێن ئەڤ چێروکە ژێ هاتی:
ئێکێ: قورئانا پیرۆز.
سورەتا ئەلبورووج، ئایەتێن ژ ١ هەتا ٩.
دووێ: سوننەتا پێغەمبەری یا پیرۆز.
فەرموودەیا درێژ یا کو ئیمامێ موسلم د سەحیحا خۆ دا ڤەگێڕای، د کێتابا الزهد والرقائق، بەشێ چێروکا ئەصحابول ئوخدود و ساحر و راهب و کورکی. کو صوهەیبێ رۆمی (خودێ ژێ رازی بیت) ژ پێغەمبەر محەمەد (سەلام ل سەر بن) ڤەگێڕایە.
سێیێ: کێتابێن تەفسیرێ یێن باوەرپێکری.
تەفسیرا ئیبن کەسیر، ل دەمێ تەفسیرکرنا سورەتا ئەلبورووج.
تەفسیرا تەبەری، د تەفسیرکرنا ئایەتێن گرێدای ب چێروکا ئەصحابول ئوخدود ڤە.
چوارێ: کێتابێن دیرۆکێ.
البداية والنهاية یا ئیبن کەسیر، کو بەشەکێ تایبەت بۆ چێروکا ئەصحابول ئوخدود د کێتابا چێروکێن پێغەمبەران و نەتەوەیێن بەری ئیسلامێ دا داناوە.
