پوتاسیوم :

پۆتاسیۆم رەگەزەکێ کیمیایی یە و ب پیتا لاتینی K دهێتە نیشاندان، و ژمارا وی یا ئەتۆمی ١٩ یە. پۆتاسیۆم دکەڤیتە د کۆما فلزێن ئەلکەلی دا د خشتەیێ خولی دا، و کانزایەکێ زیڤی یێ سپیاتی ڤە دایە، گەلەک یێ نەرمە ب رەنگەکی کو مرۆڤ دشێت ب ساناهی ب چەقۆی ب بڕیت. پۆتاسیۆم ب توندی کارلێکێ دکەت دەمێ بەر ب ئاڤێ و هەوای دکەڤیت، لەورا د سروشتی دا ب تنێ یان ب سەربەستی ناهێتە دیتن، بەلکو هەر دەم د ناڤ ئاوێتێن کیمیایی یێن دی دا ل سەر توێکڵێ ئەردی و زەریایان هەیە.

پۆتاسیۆم دکەڤیتە د ناڤ پێکهاتەیا فلدسپاری دا.

پۆتاسیۆم بۆ جارا ئێکێ ل سالا ١٨٠٧ێ ژ لایێ زانایێ کیمیایی یێ ئینگلیزی سێر هەمفری دەیڤی ڤە هاتە دیتن، کو ب رێکا تەکنیکا شیکارکرنا کارەبایی ژ ماددێ پۆتاسێ دەستخست. ئەڤ دیتنە شۆرەشەکا زانستی بوو ل وی سەردەمی، چونکی پۆتاسیۆم ئێکەم کانزا بوو کو ب ڤێ رێکا کیمیایی یا نوی بهێتە جوداکرن. ژ وی دەمی وەرە، زانایان گرنگیا مەزنا ڤی رەگەزی بۆ بەردەوامیا ژیانێ زانی، چ بۆ مرۆڤی یان گیانەوەر و رووەکان.

پۆتاسیۆم رۆلەکێ زیندی و گرنگ د لەشێ مرۆڤی دا دگێڕیت، ئەو وەک ئێک ژ ئەلەکترۆلیتێن سەرەکی دهێتە نیاسین. ئەلەکترۆلیت ئەو کانزانە یێن کو بارەکێ کارەبایی هەلدگرن دەمێ د ناڤ شلەمەنیێن لەشی دا دحەلیێن، و ئەڤ تایبەتمەندیا کارەبایی پۆتاسیۆمی دکەتە بەرپرس ژ گەلەک فەرمانێن زیندی یێن ئالۆز.

سێلفیت ژ مەکسیک

ئێکەم، پۆتاسیۆم کار دکەت بۆ رێکخستنا هەڤسەنگیا شلەمەنیان د لەشی دا. ئەو دگەل رەگەزێ سۆدیۆمی کار دکەت بۆ پاراستنا هەڤسەنگیا دروست یا شلەمەنیان د ناڤ خانەیان و دەرڤەی وان دا. هەبوونا رێژەیەکا گونجای ژ پۆتاسیۆمی د ناڤ خانەیان دا رێگریێ ل هشکبوونا لەشی دکەت و فەرمانێن خانەیان ب دروستی دپارێزیت، کو ئەڤە ژی خانەیان ژ چرچبوون یان پفبوونێ دپارێزیت.

دووەم، ڤەگوهاستنا ئاماژەیێن دەماری. کۆئەندامێ دەماری ب رەنگەکێ مەزن پشت ب پۆتاسیۆمی دبەستیت بۆ چێکرنا لێدانێن دەماری یێن کو پەیام و فەرمانان د ناڤبەرا مێشکی و ئەندامێن دی یێن لەشی دا دگوهێزن. هەر تێکچوونەک د ئاستێن پۆتاسیۆمی دا دشێت کارتێکرنەکا نەرێنی ل سەر بەرسڤدانا دەماران بکەت و ببیتە ئەگەرێ سستیێ د پەرچەکرداران دا.

مونتی کالی، کوومەکا کومبوویی یە ژ خاما پۆتاسی یا هاتیە کێشان ژبۆ خەستکرنێ. ئەڤ کوومە ل ویلایەتا هێسن ل ئەلمانیا دکەڤیت، و پتریا وێ ژ کلۆریدێ سۆدیۆمێ پێکدهێت.

سێیەم، رێکخستنا گرژبوونا ماسولکان. ئێک ژ گرنگترین رۆلێن پۆتاسیۆمی کۆنترۆلکرنا گرژبوونا ماسولکێن ب ویست و بێ ویستە، کو گرنگترینا وان ماسولکا دلی یە. پۆتاسیۆم هاریکارە بۆ پاراستنا رێک و پێکیا لێدانێن دلی، و کێمبوونا وی یان زێدەبوونا وی دبیتە ئەگەرێ تێکچوونێن مەترسیدار د لێدانێن دلی دا کو دبیت ژیانا مرۆڤی بێخیتە د مەترسیێ دا.

چوارەم، دابەزاندنا فشارا خوینێ یا بلند. ڤەکۆلین و خواندنێن پزیشکی دیار کرینە کو خوارنا رێژەیێن تێرا خۆ ژ پۆتاسیۆمی هاریکاریا فرەهبوونا دەمارێن خوینێ و سستبوونا وان دکەت، هەروەسا هاریکاریا گورچیسکان دکەت بۆ رزگاربوون ژ سۆدیۆما زێدە ب رێکا میزێ، کو ئەڤە ب رەنگەکێ کارا پشکداریێ د دابەزاندنا فشارا خوینێ و کێمکرنا مەترسیا جەلتێن مێشکی و نەخۆشیێن دلی دا دکەت.

بۆ دەستکەفتنا مفاێن تەندروستی یێن مەزن ژ پۆتاسیۆمی، فەرە خوارنێن دەولەمەند ب ڤی رەگەزی ببنە پشکەک ژ سیستەمێ خوارنا رۆژانە. ژ ناڤدارترین ژێدەرێن سروشتی یێن پۆتاسیۆمی مۆزە، کو دهێتە هەژمارتن ب بژاردەیا ئێکێ کو دهێتە بیرا گەلەک کەسان. لێ دگەل وێ ژی، گەلەک خوارنێن دی هەنە کو رێژەیێن زێدەتر یێن پۆتاسیۆمی تێدا هەنە. ژ وان خوارنان پەتاتە و پەتاتێن شرین، ب تایبەت دەمێ ب توێکڵ ڤە دهێنە خوارن چونکی مفا یێ ل وێرێ کۆمبووی. هەروەسا کەسکاتیێن گەلەک کەسک وەک سپیناخ و سلق ژێدەرێن نایابن. ئەڤۆکادۆ ژی ژ وان فێقیانە یێن گەلەک دەولەمەند ب پۆتاسیۆم و چەوریێن تەندروست. زێدەباری ڤان، پاقلمەنی وەک فاصۆلیێن سپی و نیسک، و ماسی وەک سەلمۆن، و بەرهەمێن شیرەمەنی وەک شیر و ماست، و چەرەزات و تۆڤ، و فێقیێن وەک پرتەقال و شووتی و هناران رێژەیێن باش ژ ڤی کانزایێ زیندی تێدا هەنە.

پێدڤیێن رۆژانە یێن پۆتاسیۆمی ل دویف ژیی و رەگەز و بارێ تەندروستی دهێنە گوهۆڕین. رێکخراوا تەندروستیا جیهانی (WHO) ئامۆژگاریا مەزنان دکەت کو رۆژانە کێمتر ژ ٣٥١٠ میلیگرامان ژ پۆتاسیۆمی نەخۆن بۆ پاراستنا ژ نەخۆشیێن دل و دەمارێن خوینێ. د دەمەکی دا کو ل وڵاتێن یەکگرتی ئامۆژگاری بۆ زەلامێن مەزن نێزیکی ٣٤٠٠ میلیگرامانە، و بۆ ژنێن مەزن نێزیکی ٢٦٠٠ میلیگرامانە د رۆژێ دا. ژنێن دوگیان و ئەوێن شیر ددەنە زارۆکان پێدڤی ب رێژەیەکا کێمەکێ زێدەتر هەنە بۆ دابینکرنا پێدڤیێن گەشەیا کۆرپەلەی و چێبوونا شیری.

کێمبوونا پۆتاسیۆمی د خوینێ دا بارەکێ پزیشکی یە دەمێ ئاستێ ڤی کانزایی ژ رادەیێ سروشتی کێمتر دبیت. کێمبوون ب تنێ ژبەر کێم خوارنا خوارنێن دەولەمەند ب پۆتاسیۆمی نینە، بەلکو زۆربەی جاران ژبەر ژ دەستدانا رێژەیێن مەزن یێن پۆتاسیۆمی یە ژ لەشی ژبەر حالەتێن وەک رەشاندنا بەردەوام، یان زکچوونا توند، یان ئارەقکرنا زێدە، یان بکارئینانا بەردەوام یا دەرمانێن میزکەر. نیشانێن کێمبوونا پۆتاسیۆمی هەستکرن ب ماندیبوون و وەستیانا گشتی، و لاوازی د ماسولکان دا و گرژبوونا وان یا بەردەوام، ب تایبەت د لنگان دا. د حالەتێن توند دا، کێمبوون دبیتە ئەگەرێ کێشەیێن کۆئەندامێ هەرسی وەک قەبزیێ، و زەحمەتی د هەناسەدانێ دا، و تێکچوونا لێدانێن دلی.

نیشاندانا پێکهاتەیا ئاوێتێ سوپەر ئۆکسیدێ پۆتاسیۆمی KO2 یێ رەق

ژ لایەکێ دی ڤە، زێدەبوونا پۆتاسیۆمی د خوینێ دا ژی بارەکێ پزیشکی یێ مەترسیدارە. گورچیسکێن ساخلەم بەرپرسن ژ رزگاربوون ژ پۆتاسیۆما زێدە ژ پێدڤیا لەشی ب رێکا میزێ. لەورا، ئەگەرێ هەرە بەلاڤ بۆ بلندبوونا ئاستێ پۆتاسیۆمی پەککەفتنا گورچیسکان یان نەخۆشیێن درێژخایەن یێن گورچیسکانە. نیشانێن زێدەبوونا پۆتاسیۆمی دبیت ل دەستپێکێ نە دیار بن و د شێوێ دلرابوون و لاوازیێ دا بن، لێ دبیت ب زوی گەشە بکەن و ببنە ئەگەرێ لێدانێن توند یێن دلی، و د خرابترین حالەت دا دبیت ببیتە ئەگەرێ راوەستیانا ژ نیشکەکێ ڤە یا دلی.

گرنگیا پۆتاسیۆمی ب تنێ بۆ تەندروستیا مرۆڤی نینە، بەلکو چاندن و پیشەسازیێ ژی دگریتە ڤە. د بیاڤێ چاندنێ دا، پۆتاسیۆم وەک ئێک ژ رەگەزێن سەرەکی یێن پەینێن کیمیایی دهێتە هەژمارتن، دگەل نایترۆجین و فۆسفۆری. پۆتاسیۆم هاریکاریا رووەکان دکەت بۆ گەشەکرنەکا تەندروست، و شیانا وان بۆ بەرگریێ ل هەمبەر نەخۆشی و هشکاتی و گوهۆڕینێن سەقای زێدە دکەت، و جۆری و قەبارێ فێقی و بەرهەمێن چاندنێ باشتر دکەت. لایێ پیشەسازیێ ژی، ئاوێتێن پۆتاسیۆمی د بیاڤێن جودا دا دهێنە بکارئینان، وەک پیشەسازیا سابوونا شل و پاقژکەران، و پیشەسازیا شیشەیێ شاشە و عەدەسەیان، و د پاراستنا خوارنێ دا.

دیمەنەک ژ سەرى ڤە بۆ نموونەیەکا گەردیلەیی یا کەنالێ پۆتاسیۆمێ. ئایۆنا پۆتاسیۆمێ یا مۆر د ناڤ کەنالی را دبۆریت.

د دوماهیێ دا، پۆتاسیۆم رەگەزەکێ بێ ئەمساڵە د ژیانا مە یا رۆژانە دا. ژ رێکخستنا لێدانێن دلێ مە و لۆبزینا ماسولکێن مە، هەتا دەولەمەندکرنا ئاخا کو خوارنا مە تێدا شین دبیت، ئەڤ کانزایێ سەرسۆرهێنەر دیسەلمینیت کو ئەو کۆلەکەکێ سەرەکی یێ تەندروستی و هەڤسەنگیا ژینگەهێ یە. پاراستنا ئاستێن سروشتی یێن پۆتاسیۆمی ب رێکا پەیرەوکرنا سیستەمەکێ خوارنێ یێ هەڤسەنگ و تەندروست کلیلەکا زێرینە بۆ بەهرەمەندبوون ژ تەندروستیەکا باش و ژیانەکا جێگیر.

ژێدەر:

١. رێکخراوا تەندروستیا جیهانی (WHO) - رێنمایێن دەربارەی خوارنا پۆتاسیۆمی بۆ مەزن و زارۆکان بۆ کێمکرنا فشارا خوینێ و مەترسیا نەخۆشیێن دلی.

٢. پەیمانگەهێن نیشتمانی یێن تەندروستی ل وڵاتێن یەکگرتی (NIH) - لاپەرێ راستیێن پۆتاسیۆمی بۆ شارەزایێن تەندروستی و بکارهێنەران.

٣. مالپەرێ مایۆ کلینیک یێ پزیشکی (Mayo Clinic) - بابەتێن ژێدەر دەربارەی ئەگەر و نیشانێن کێمبوونا پۆتاسیۆمی (Hypokalemia) و زێدەبوونا پۆتاسیۆمی (Hyperkalemia).

٤. قوتابخانا تی ئێچ چان بۆ تەندروستیا گشتی ل زانکۆیا هارفارد (Harvard T.H. Chan School of Public Health) - پشکێ خوارنێ، رێبەرێ کانزا و ژێدەرێن خوارنێ یێن پۆتاسیۆمی.

رێباز فەیسەل