باژێرێ شیکاگو

 

شیکاگو :

شيكاغو (ب ئينگليزى: Chicago)، قەرەبالغترین باژێرە ل ویلایەتا ئیلینۆى یا ئەمریكى و ل دەڤەرا ناڤەراستا رۆژئاڤایا ویلایەتێن ئێكگرتى. دكەڤیتە سەر كەنارێ رۆژئاڤایێ دەریاچا میشیگان، و سێیەم مەزنترین باژێرە ژ لایێ ژمارا ئاكنجیان ڤە ل ویلایەتێن ئێكگرتى، كو ژمارا ئاكنجیێن وێ گەهشتە 2.74 ملیۆن كەسان ل دویڤ سەرژمێرییا 2020، دەمەكی دا كو ژمارا ئاكنجیێن دەڤەرا باژێری یا شيكاغو دگەهیتە 9.41 ملیۆن كەسان، كو دكەتە سێیەم مەزنترین دەڤەرا باژێری ل وەلاتی. هەروەسا شيكاغو بارەگایێ پارێزگەها كوك (Cook County)ـە، كو دووەم مەزنترین پارێزگەهە ژ لایێ ژمارا ئاكنجیان ڤە ل ویلایەتێن ئێكگرتى.

باخچەیێ زانکویا ئەلینوی ل شیکاگو

شيكاغو وەك باژێر ل سالا 1837 هاتە دامەزراندن نێزیكی خالەكا دەربازبوونێ د ناڤبەرا رووبارێن مەزن و حەوزێ رووبارێ میسیسیپی دا. باژێری گەشەسەندنەكا ب لەز د ناڤەراستا سەدێ نوزدێ دا ب خۆڤە دیت. و ل سالا 1871، ئاگرێ مەزن یێ شيكاغو چەندین میلێن چوارگۆشە وێران كرن و بوو ئەگەرێ بێ مال و حال بوونا پتر ژ 100,000 كەسان، لێ ژمارا ئاكنجیێن باژێری هەر بەردەوام بوو ل سەر بلندبوونێ. شيكاغو رۆلەكێ بەرچاڤ هەبوو د پلاندانانا باژێری و ئەندازیاریێ دا، وەك قوتابخانا شيكاغو، و پێشخستنا بزاڤا باژێرێ جوان، و ئاڤاهیێن بلند یێن ب پەیکەرێ پۆلای.

شيكاغو دهێتە هژمارتن ناڤەندەكا جیهانی بۆ دارایى، رەوشەنبیرى، بازرگانى، پیشەسازى، خواندن، تەكنۆلۆژیا، پەیوەندی، و ڤەگوهاستنێ. مەزنترین و هەمەرەنگترین بازاڕێ دارایی یێ جیهانێ هەیە، كو 20% ژ قەبارێ مامەلەكرنێ ب كەل و پەل و پاشەرۆژێن دارایی ب تنێ بەرهەم دئینیت. فرۆكەخانا ئۆهێر یا نێڤدەولەتى (O'Hare) ب شێوەیەكێ ئاسایی د ناڤ دە قەرەبالغترین فرۆكەخانێن جیهانێ دا دهێتە پۆلینكرن ژ لایێ تەڤگەرا گەشتیاران ڤە، هەروەسا ئەڤ دەڤەرە ناڤەندەكا سەرەكی یە بۆ هێلێن ئاسنی ل وەلاتی. و دەڤەرا شيكاغو ئێك ژ بلندترین دەڤەرێن باژێری یە ژ لایێ بەرهەمێ ناڤخۆیی یێ گشتی ڤە، كو گەهشتە 689 ملیار دۆلاران ل سالا 2018. ئابوورێ باژێری یێ هەمەرەنگە، و چو پیشەسازییەك ب تنێ پتر ژ 14% ژ هێزا كارى دانامەزرینیت.

‌کەنیسەیا مریەما پیرۆز ل شیکاگۆ، ئێک ژ سێ کەنیسەیانە کو ل سەر شێوازێ پۆلەندی هاتیە ئاڤاکرن

شيكاغو ئاراستەیەكێ سەرەكی یە بۆ گەشتیاریێ، كو 55 ملیۆن كەسان ل سالا 2024 سەرەدانا وێ كریە بۆ ب دەستڤەئینانا خۆشیێ ژ دامەزراوەیێن وێ یێن رەوشەنبیرى، و كەنارێن دەریاچا میشیگان، و خارنگەهـ، و تشتێن دی. رەوشەنبیرییا شيكاغو گەلەك پشكدارى كریە د هونەرێن دیتنێ، ئەدەب، سینەما، شانۆ، كۆمێدى (و ب تایبەتى كۆمێدیا ئارتجالى)، خارن، سەما، و مۆزیكێ دا، ب جاز، بلوز، سۆل، هیپ هۆپ، گۆسپێل، و مۆزیكا ئەلیكترۆنی یا سەمایێ ڤە ژ وان ژی هاوس میوزیك (House Music). باژێر خودانێ ئۆركێسترا شيكاغو یا سمفۆنى و ئۆپێرا شيكاغو یا سترانێ یە، دەمەكی دا پەیمانگەها شيكاغو بۆ هونەران مۆزەخانەكا كاریگەر بۆ هونەرێن دیتنێ و قوتابخانەكا هونەرى دابین دكەت. هەروەسا دەڤەرا شيكاغو زانكۆیێن ناڤدار ب خۆڤە دگریت وەك زانكۆیا شيكاغو، زانكۆیا نۆرس وێسترن، و زانكۆیا ئیلینۆى ل شيكاغو، دگەل دامەزراوەیێن دی یێن خواندنێ.

یاریگەها یونایتد سنتر یا یانەیا تایبەت شیکاگو بولز 
و شیکاگو وایت هوکس

باژێر تیپێن هەمی خولێن وەرزشی یێن مەزن ب خۆڤە دگریت، ژ وان ژی دوو تیپ د خولا بەیسبۆلا ئەمریكى دا. هەروەسا شيكاغو مێڤاندارییا ماراسۆنا شيكاغو دكەت، كو ئێك ژ پێشبڕكیێن ماراسۆنا جیهانی یە.

مێژوو :

دەستپێك :

ئەڤ دەڤەرە یا ئاڤەدان بوو ب گەلێ بۆتاواتۆمى (Potawatomi) ل ناڤەراستا سەدێ هەژدێ دا، كو هۆزەكا رەسەن بوون جهێ گەلێن میامى، و سوك، و میسكواكى ل ڤێ دەڤەرێ گرتن.

ئێكەم ئاكنجیێ هەردەمى یێ دیار ل شيكاغو بازرگانەك بوو ب ناڤێ جان باپتیست پۆینت دو سابل (Jean Baptiste Point du Sable). دو سابل ژ رەچەلەكێ ئەفریقى بوو، و رەنگە ل داگیرگەها سانت دۆمینگ (هایتى) یا فەرەنسى ژ دایك بووبیت، و وی ئەڤ ئاكنجیگەهە ل سالێن هەشتیان ژ سەدێ هەژدێ دامەزراند. و ب شێوەیەكێ ئاسایی ب ناسناڤێ "دامەزرێنەرێ شيكاغو" دهێتە نیاسین.

ئالایێ شیکاگو

ل سالا 1795، پشتی سەركەفتنا ویلایەتێن ئێكگرتى یێن نوى د شەڕێ هندیان دا ل باكوورێ رۆژئاڤایێ وەلاتی، دەڤەرەك كو دێ بیتە پشكەك ژ شيكاغو رادەستى ویلایەتێن ئێكگرتى هاتە كرن بۆ دانانا پێگەهەكێ سەربازى ژ لایێ هۆزێن رەسەن ڤە ل دویڤ پەیماننامەیا گرینڤیل. و ل سالا 1803، سوپایێ ئەمریكى كەلها دێربۆرن (Fort Dearborn) ئاڤاكر، كو د شەڕێ 1812 دا ل شەڕێ كەلها دێربۆرن ل سەر دەستێ بۆتاواتۆمى هاتە وێرانكرن، پاشى دووبارە هاتە ئاڤاكرن.

پشتی شەڕێ 1812، هۆزێن ئۆتاوا و ئۆجیبۆى و بۆتاواتۆمى دەست ژ ئەردێن زێدەتر بەردان بۆ ویلایەتێن ئێكگرتى ل دویڤ پەیماننامەیا سانت لویس ل سالا 1816. و گەلێ بۆتاواتۆمى ب زۆرى ژ ئەردێن خۆ هاتنە دەرێخستن پشتی پەیماننامەیا شيكاغو ل سالا 1833، و بۆ رۆژئاڤایێ رووبارێ میسیسیپی هاتنە هنارتن د چارچۆڤێ سیاسەتا حكومەتا فیدرالى دا بۆ دەرێخستنا هندیان.

شەمندەفر ل شیکاگو

سەقایێ شیکاگۆ :

هاڤینا «شیکاگۆ»: ب شێوەیەکێ گشتی یا ناڤنجی یە و شێ یا بلندە و پلەیێن گەرمێ ب شێوەیەکێ ئاسایی دگەهنە د ناڤبەرا ٧٨° فەهرەنهایت و ٩٢° فەهرەنهایت (٢٦ پلەیێن سیلیزی هەتا ٣٣ پلەیێن سیلیزی). و ب شێوەیەکێ گشتی دادکەڤیت بۆ نێزیکی ٦٥° فەهرەنهایت (١٨ سیلیزی)، لێ هندەک جاران دبیت کو گەلەک بلندتر بمینیت ژ ٧٠ پلەیێن فەهرەنهایت (٢١ سیلیزی). و بارانێن سالانە ب تێکڕایی نێزیکی ٣٦ ئینچن (٩٢٠ ملم). هاڤین ل شیکاگۆ یا بەرچاڤە بۆ باهوزێن بریسی و بارانان، و هاڤینا شیکاگۆ د ڕاستی دا بارانترین وەرزە.

زڤستانا «شیکاگۆ»: دهێتە هژمارتن کو یا گوهۆڕ و نەجێگیرە، لێ زڤستان ب ناڤنجی دهێتە هژمارتن. تێکڕایێ بارینا بەفرێ ٣٨.٠ ئینچن (٤٩ سم) و د ناڤبەرا ٩.٨ و ٨٩.٧ ئینچان دایە (٢٥ سم و ٢٢١ سم). پلەیێن گەرمێ دشێن ب شێوەیەکێ هەڕەمەکی د ماوێ حەفتیەکێ دا جودا بن، لێ بۆ دەمەکێ درێژ د بن ٣٢° فەهرەنهایت (٠ پلەیا سیلیزی) دا دمینن و ئەڤە یا بەربەلاڤە د کانوونا دووێ / یەنایە و شوبات / فێبرایەر دا. پلەیا گەرمێ د کانوونا دووێ / یەنایە دا ب تێکڕایی نێزیکی ٢٩° فەهرەنهایت (-٢ پلەیا سیلیزی) یە د دەمێ پشتی نیڤرۆ دا، و ١٤° فەهرەنهایت (-١٠ پلەیا سیلیزی) یە ب شەڤ. و دبیت پلەیێن گەرمێ داکەڤن بۆ کێمتر ژ ٠° فەهرەنهایت (-١٨ پلەیا سیلیزی) د هندەک ڕۆژێن زڤستانێ دا یان ژی دبیت پلەیێن گەرمێ د ناڤەڕاستا وەرزێ زڤستانێ دا بلند ببن و ٥٠ فەهرەنهایت (١٠ پلەیا سیلیزی) دەرباز بکەن.

بارەگایێ بورسەیا فیدرالی یا یەدەگ ل شیکاگو

ئاكنجی :

د ماوێ ١٠٠ سالێن دەستپێکێ یێن دروستبوونا وێ دا، شیکاگۆ ئێك ژ ب لەزترین باژێرێن جیهانێ بوو د گەشەکرنێ دا، د دەمێ دامەزراندنا وێ دا ل سالا ١٨٣٣ کێمتر ژ ٢٠٠ کەسان ل باژێری دژیان ژبەر کو دەڤەر وەکو سنوورێن ئەمریکی یێن باکووری دهاتە هژمارتن، و د سەرژمێریەکێ دا پشتی وێ ب حەفت سالان ژمارا ئاکنجیێن باژێری بوو ٤٠٠٠ و د ماوێ ٤٠ سالان دا ژمارا ئاکنجیان ژ ٣٠ هزاران ل سالا ١٨٥٠ گەشە کر بۆ نێزیکی ملیۆنەکێ ل سالا ١٨٩٠ داکو شیکاگۆ ل دویماهیا سەدێ نۆزدێ ببیتە پێنجەمین باژێر ل جیهانێ ژ لایێ ژمارا ئاکنجیان ڤە ل وی دەمی، و مەزنترین باژێر کو د وی سەدەی دا هات بیتە دامەزراندن.

د ماوێ ٦٠ سالان دا ژ ئاگرێ شیکاگۆ یێ مەزن ل سالا ١٨٧١ ژمارا ئاکنجیان ژ ٣٠٠ هزاران باز دا بۆ پتر ژ ٣ ملیۆن کەسان، داکو بگەهیتە لوتکەیا بەرفرەهبوونا خۆ یا ئاکنجیان ل سالا ١٩٥٠ دەمێ کو ٣.٦ ملیۆن کەس ل باژێری دژیان. د ماوێ هەردوو دەیێن داویێ ژ سەدێ نۆزدێ شیکاگۆ بوو جهێ مەبەستێ بۆ ژمارەکا مەزن ژ کۆچبەرێن ئیرلەندا، و ڕۆژئاڤا و باکوور و ناڤەڕاستا ئەوروپا و ب تایبەتی ژ ئیتالیا، پۆلەندا، جوهێن ئەوروپا، بۆسنیا و چیک. کو بنەمایێن پیشەسازی یێن باژێری بوونە خالەکا ڕاکێشانێ یا مەزن بۆ تەخا کرێکاران یا کو ژ ڤان وەلاتان دهاتن هەروەسا باژێری گەلەک ژ ئەمریکیێن ب ڕەگەز ئەفریقی ژ باشوورێ وەلاتی ڕاکێشان کو ژمارا وان د ماوێ د ناڤبەرا سالێن ١٩١٠ و ١٩٢٠ دا و پاشی د ناڤبەرا سالێن ١٩٢٠ و ١٩٣٠ دا بوو دوو قات.

پڕانیا هەرە مەزن ژ ئەمریکیێن ب ڕەگەز ئەفریقی د ڤی ماوەی دا ڤەگوهاستن بۆ شیکاگۆ داکو ل وێ دەڤەرێ بژین یا کو ب ناڤێ «کەمەرا ڕەش» ل باشوورێ باژێری دهاتە نیاسین. داکو ب ڤێ چەندێ لایێ باشوورێ باژێری ببیتە خودانێ دووەم مەزنترین چڕیا ئەمریکیێن ب ڕەگەز ئەفریقی د ویلایەتێن ئێكگرتی یێن ئەمریکا دا پشتی دەڤەرا هارلێم ل نیویۆرک.

ئایین :

مەسیحیەت ئەو ئایینە یێ کو پڕانیا ئاکنجیان پەیڕەویێ لێ دکەن، و ل دەڤەرا شیکاگۆ یا مەزن پەیڕەوێن ئایینێن دی هەنە وەکو جوهی و ئیسلام و هندۆسی و سیخی و بودایی و بەهایی و یێن دی. و شوینوارێن دیرۆکا ئایینی ل شیکاگۆ د گەلەک ژ ئاڤاهی و شێوازێن تەلارسازی و دەزگەهان دا دیار دبن، کو گەلەک ژ ڤان شوینواران سەر ب ڕەچەڵەکێ مەسیحی ڤەنە و ب تایبەتی شوینوارێن تەلارسازی یێن کاسۆلیک.

باژێری مێڤانداریا ئێکەم پەرلەمانتارێن ئایینان ل جیهانێ ل سالا ١٨٩٣ و ١٩٩٣ کریە. و باژێر گەلەک دەزگەهێن لاهوتی ب خۆڤە دگریت وەکو هۆلێن کۆنفرێنسان و زانکۆیان و دیارترین ژ وان قوتابخانا لۆمبارد یا لاهوتی و دەزگەهێ مودی بۆ پەرتووکا پیرۆز و کۆنفرێنسێ شیکاگۆ یێ لاهوتی و پەیمانگەها لاهوتی یا لۆسەری سەرەڕای کەنیسەیا ئاشووری ل ڕۆژهەلات. هەروەسا شیکاگۆ وەکو ناڤەندەکا سەرەکی بۆ گەلەک ژ کۆمێن ئایینی دهێتە هژمارتن وەکو کەنیسەیا ئاشووری ل ڕۆژهەلات و کەنیسەیا پەیمانا ئینجیلی و کەنیسەیا ئەمریکا یا لۆزەری یا ئینجیلی.

گەلەک ژ سەرکردێن ئایینی ل جیهانێ سەرەدانا شیکاگۆ کریە د هەلکەفتێن جودا دا وەکو دایکا تێرێزا و دالای لاما. و پاپا مار یوحەنا پۆلسێ دووێ یێ کو ل سالا ١٩٧٩ سەرەدانا باژێری کری د ئێکەم سەرەدانا خۆ دا بۆ ویلایەتێن ئێكگرتی یێن ئەمریکا پشتی ڕاگەهاندنا وی وەکو پاپا ل سالا ١٩٧٨.

رێباز فيصل