ئیمبراتوریەتا ئەخمینی

 

ئیمبراتوریەتا ئەخمینی :

ئیمپراتۆریا ئەخەمینی یان ئیمپراتۆریا هەخامەنشی یان دەولەتا هەخامەنشی (ب فارسییا کەڤن: 𐎧𐏁𐏂، ب پیتێن لاتینی: Xšāça، ب رامانا «ئیمپراتۆری»؛ ب فارسییا نوی: شاهَنشاهیِ هَخامَنِشی )، هەروەسا ب ئیمپراتۆریا فارسی یا ئێکێ دهێتە ناڤکرن، ئیمپراتۆریەکا ئیرانی یا کەڤن بوو و ناڤەندا وێ ل رۆژئاڤایێ ئاسیایێ بوو کو ژ لایێ کورشێ مەزن ڤە هاتبوو دامەزراندن. دەستپێکری ژ بەلقان و رۆژهەلاتا ئەوروپا ل رۆژئاڤای هەتا دگەهیتە دۆلا سند ل رۆژهەلاتێ، مەزنتر بوو ژ هەر ئیمپراتۆریەکا بەریا خۆ د مێژوویێ دا، کو رووبەرێ وێ دگەهشتە 5.5 ملیۆن کیلۆمەترێن چوارگۆشە (2.1 ملیۆن میلێن چوارگۆشە). و ئەڤ ئیمپراتۆریە جهێ سەرنجێ یە ژبەر مۆدێلا وێ یا سەرکەفتی بۆ ب رێڤەبرنا ناڤەندی یا بیرۆکراتی (ب رێکا مەرزبانان ل ژێر دەستێ شاهێ شاهان)، و ژبەر سیاسەتا وێ یا فرەچاند (تەعەدودیا کەلتووری)، و ئاڤاکرنا ژێرخانەیێ وەکی سیستەمێن رێکان و سیستەمێ پۆستەی، و بکارئینانا زمانەکێ فەرمی ل سەرانسەری ئاخا خۆ، و پێشێخستنا خزمەتگوزاریێن شارستانی و سوپایەکێ پیشەیی یێ مەزن. سەرکەفتنێن ئیمپراتۆریێ بوونە ئیلهام بۆ سیستەمێن هەڤشێوە د ئیمپراتۆریێن پاشتر دا.

نەخشەیێ ئیمبراتوریەتا ئەخمینی د بەرفرەهـ ترین
سنورێن خودا

ل دەوروبەرێن سەدێ حەفتێ بەری زایینی، فارس ل بەشێ باشوورێ رۆژئاڤایێ دەشتا ئیرانێ ل دەڤەرا فارس ئاکنجی بوون، کو بوو دلێ وان. ژ ڤێ دەڤەرێ، کورشێ مەزن پێشڕەوی کر بۆ شکاندنا میدیان، لیدیا، و ئیمپراتۆریا بابلی یا نوی، داکو ئیمپراتۆریا ئەخەمینی دابمەزرینن. ئەسکەندەرێ مەزن، کو ئێک ژ مەزنترین هەژێکەرێن کورشێ مەزن بوو، پتریا ئیمپراتۆریا ئەخەمینی ل دەوروبەرێن سالا 330 بەری زایینی داگیر کر. ل دەمێ مرنا ئەسکەندەری، پتریا ئاخا ئیمپراتۆریا بەرێ کەفتە ژێر دەستهەلاتا پاشایەتیا بەتڵیمۆسی و ئیمپراتۆریا سلوقی، زێدەباری هندەک ئاخێن دی یێن بچووک کو ل وی دەمی سەربەخۆیی وەرگرتبوو. نوخبەیێن ئیرانی ل دەشتا ناڤەراست دەستهەلات ڤەگەڕاند ل دەوروبەرێن سەدێ دوویێ بەری زایینی ل ژێر ئیمپراتۆریا ئەشکانی (پارتی).

د مێژوویا رۆژئاڤای دا ئاماژە ب ئیمپراتۆریا ئەخەمینی دهێتە دان وەکی هەڤڕکێ باژێر-دەولەتێن یۆنانی ل دەمێ شەڕێن یۆنانی-فارسی و ئازادکرنا جوهیان. شوینوارێ مێژوویی یێ ئیمپراتۆریێ گەلەک ژ کاریگەریێن هەرێمی و سەربازی دەرباز کرن و کاریگەریێن کەلتووری، جڤاکی، تەکنۆلۆژی و ئایینی ژی ب خۆڤە گرتن. بۆ نموونە، گەلەک ژ خەلکێ ئەسینا د ژیانا خۆ یا رۆژانە دا د ئالوگۆڕەکێ کەلتووری یێ هەڤبەش دا دابونەریتێن ئەخەمینی وەرگرتن، و هندەک ژ وان ژ لایێ شاهێن فارسی یان هەڤپەیمانێن وان ڤە دهاتنە دامەزراندن. کاریگەرییا فەرمانا کورشی د دەقێن جوهی-مەسیحی دا هاتیە دیارکرن، و ئیمپراتۆریێ رۆلەکێ کاریگەر هەبوو د بەلاڤبوونا ئایینێ زەردەشتی دا هەتا دگەهیتە رۆژهەلاتا چینێ. هەروەسا ئیمپراتۆریێ رەنگ و شێوازێ سیاسەت و کەلەپوور و مێژوویا ئیرانێ (کو ب ناڤێ وەڵاتێ فارس ژی دهێتە نیاسین) دیار کر.

هێمایێ وان

ناڤ :

زاراڤێ «ئەخەمینی» ژ هەخامەنش (ب فارسییا کەڤن: 𐏃𐎧𐎠𐎶𐎴𐎡𐏁، ب پیتێن لاتینی: Hakhāmanish؛ هەخامەنش ب خۆ حاکمەکێ لاوەکی بوو د سەدێ حەفتێ دا ل ئەنشان ل باشوورێ رۆژئاڤایێ ئیرانێ، و پاشکۆیێ ئاشووریان بوو. [گرێدان یا شکەستی یە] ئەخەمینیان زاراڤێ فارسی "Xšāça" (𐎧𐏁𐏂) بکار دئینان بۆ ئاماژەدان ب دەولەتا خۆ یا فرەنەتەوە.

مێژوو و شارستانیەت :

هۆزێن فارسی یێن کۆچەر ل باشوور ل دەڤەرەکێ ئاکنجی بوون کو ناڤ لێکرن «فارس» نێزیکی شیرازا ئەڤڕۆ. و ب زەحمەت چو نەخش و نڤیسین دهێنە دیتن کو بەحسێ فارسان بکەن بەری کورشێ مەزن (یێ دوویێ). ل دەوروبەرێن 550 بەری زایینی، کورشێ مەزن سەرکێشیا شۆڕشەکێ کر دژی میدیان و دوماهی ب کۆنترۆلا وان ئینا، و پشتی کورشی پاشایەتیا میدیا داگیر کری، ب رێکا هاندانا نەیارێن وێ و دروستکرنا ئاژاوەیان، و پشتی دەست ب سەر دا گرتی، هێرش کرە سەر بابلێ کو ناڤەندا شارستانیەتا جیهانا کەڤن بوو، پاشی بەرفرەهـ بوو بۆ وەڵاتێ شامێ، و هەروەسا بۆ رۆژئاڤایێ ئەنادۆلێ هەتا دگەهیتە دەریایا ئیجە، و بەرەڤ باکوور ڤە بەرفرەهـ بوو هەتا چیایێن قەوقاز، هەروەسا بەرەڤ رۆژهەلات ڤە ل ئاسیایا ناڤەراست هەتا دوورترین خال کو شارستانیەت گەهشتبوویێ (دهێتە باوەرکرن کو گەهشتبیتە سنوورێن قرغیزستانێ)، و کورێ وی ل دویڤ وی مسر داگیر کر، پاشی نەڤیێن وی مژویلی شەڕان بوون دژی یۆنان و گەلێن دەریایا رەش.

کوروش ل سالا ٥٣٠ ب.ز. مر، و کورێ وی قومبیزێ دووێ جهێ وی گرت یێ کو ل سالا ٥٢٥ ب.ز. دەست ب سەر مسرێ دا گرتی. ئیمپراتۆریەتا وی ژ رووبارێ سند هەتا رووبارێ نیل و ل ئەوروپا هەتا مەقدۆنیا کو دانپێدان ب سەروەریا فارسان دکر، بەرفرەهـ بوو. پشتی مرنا وی، چ ب خۆکوشتن یان ژ ئەنجامێ روودانەکێ، ل سالا ٥٣٣ ب.ز. کورێ وی داریوس (دارا) یێ ئێکێ (یێ مەزن) دەسهەلات گرتە دەست و شەڕ ڤەمراندن و ب رەنگەکێ رەها حوکمێ ئیمپراتۆریەتا فارسی کر. وەلاتێن سەر ب وی ڤە خودان حوکمێ زاتی بوون و حاکمێن وان ب هێز بوون و بۆ بەرژەوەندیا وی سیخوڕی دکرن. ئەڤێ ئیمپراتۆریەتێ رێکێن لقدار دروستکرن کو باژێرێ سوس یێ پایتەخت ب کەنداڤی ڤە ل باشوور و ب دەریایا سپی یا ناڤەراست و دەریایا ئیجە ڤە دگەهاندن. داریوس د شەڕی دا دگەل یۆنانیان ما هەتا مرنا خۆ ل سالا ٤٨٦ ب.ز. و وی باژێرێن یۆنانی ل ئاسیایا بچویک ملکەچ کربوون.

مورا کورشێ مەزن

پشتی وی، کورێ وی ئەخشیرش (Xerxes) دەسهەلات گرتە دەست یێ کو شۆڕەشا مسریان ل دژی حوکمێ فارسان ڤەمراندی، و وی دڤیا تۆلێ ژ ئەسینا و یۆنانیان ڤەکەت پشتی یاخیبوونا ئایۆنیان ل ڕۆژێن بابێ خۆ، لەورا رێپێڤانا لەشکەرێ وی بەردەوام بوو هەتا گەهشتیە ئەکرۆپۆل ل سەر سنۆرێن ئەسینا، لێ ئەو ل هەمبەر خۆڕاگریا ئەسینیان ل سالا ٤٩٧ ب.ز. تێکشکەست و وان کەشتیگەلا فارسی د ئاڤێن میکال دا نقوم کرن. ل سەدێ چارێ ب.ز. دەولەتا فارسان لاواز بوو، و بوو نێچیرەکا ب ساناهی بۆ ئەسکەندەرێ مەزن و د ناڤبەرا وی و وێ دا شەڕان رویدا کو ژ سالا ٣٣٤ ب.ز. هەتا ٣٣٠ ب.ز. ڤەکێشا.

لێکۆلەرێ فارسی ناسر پورپیرار د پەرتووکا خۆ دا (١٢ سەدە بێدەنگی) دبینیت کو ئەو هەر سێ بنەمالە (هەخامەنشی و ئەشکانی و ساسانی): نامۆنە ژ ژینگەها خۆ یا جوگرافی و ژ ئاکنجیێن رەسەن ل دەشتا ئیرانێ، چونکی چو شوینوار بۆ وان ل سەر ئەڤێ ئاخێ نەماینە پشتی تێکشکەستنێن وان یێن دویماهیێ، و دبێژیت: «ژ ڤان هەر سێ بنەمالێن کو ب زۆری و شیر و ستەمکاریێ حوکم ل سەر گەلێن ئاکنجی ل نەجدێ ئیرانێ (دەشتا ئیرانێ) کری، چو شوینوارەکێ شارستانی یێ گرنگ ژێ نەماینە کو بهێتە بەحسکرن ب بەراورد دگەل یۆنانی و رۆمانی و هەتا عەرەبان ژی، ژبلی وێ چەندێ کو وان شارەزایی د بکارئینانا رمێ فارسی دا هەبوو بۆ ژناڤبرنا گەلێن کو بەری وان ل نەجدێ ئیرانێ هەبوون و داگیرکرنا ئاخا خەلکێ دی و نقومکرنا گەلێن دی و ژ وان ژی یۆنانی و مسری و هندی د ناڤ دەریایێن خوینێ دا». و ئەو گەلەک درەنگ هاتنە ب بەراورد دگەل گەلێن کو ب هزاران سالان بەری وان ژیاینە، و شوینوارناس و ڕۆژهەلاتناسێن جوهی مەزنکرن و بەربەلاڤکرنا ناڤودەنگێ وان کریە بەروڤاژی راوستییا وان د مێژوویێ دا، و هەروەسا دبینیت «کو وان نە چاند و نە هونەر و نە ئابووری و نە سیاسەت هەبوویە» کو دەڤەرێ د قۆناغەکا تاری دا ژیا هەتا هاتنا فەتحا ئیسلامی.

نەخشەیێ بیستون ل کرمانشان کو مێژویا وێ دزڤریتە
سەردەمێ ئەخمینیا

و پورپیرار بەحسێ رۆلێ ئیسرائیل دکەت د بلندکرنا شارستانیەتا ئیرانی یا گەش دا بەری ئیسلامێ بۆ کویرکرنا کەلێنێ د ناڤبەرا ئیرانی و عەرەبان دا، چونکی مێژوویا ئیرانی د نڤیسینا خۆ دا پشت بەستنێ ل سەر وان لێکۆلینان دکەت یێن کو جوهیان ئەنجام داین، کو وان بزاڤ کریە بۆ بلندکرنا شانێ هەخامەنشیان وەک رزگارکەرێن وان و وەک وێرانکەرێن شارستانیەتا میزۆپۆتامیا، چونکی جوهی بزاڤێ دکەن کو هەخامەنشیان وەک داهێنەرێن چاند و شارستانیەتێ یان هەر تشتەکێ ئەو حەز لێ بکەن پێشکێش بکەن، ژبەر وێ خزمەتا هەخامەنشیان پێشکێشی وان کری ب رزگارکرنا وان ژ دیلێتییا نەبوخەزنەسەر پاشایێ بابل، بۆ نموونە شوینوارناس و مێژوونڤیسێن جوهی وەک گیرشمان و داریشتید و ئەشکولەر وەربگرە، هەروەسا ٩٠٪ ژ مێژوونڤیسێن مێژوویا ئیرانی جوهینە، ئانکو جوهیان مێژوویا هەخامەنشیان مەزن کریە، ئەڤان د سەد سالێن بوری دا بزاڤ کریە کو کوروش د مێژوویا ئیرانی دا ب شێوەیەکێ وێنە بکەن کو دگەل وێنەیێ وی د تەوراتێ دا بگونجیت کو وەک وێنەیێ پێغەمبەرەکێ نیشان ددەت، و د ڤێ چەندێ دا سەرکەفتی بوون، چونکی کوروش ل ئیرانێ هەتا بەری ١٠٠ سالان ژی نەدھاتە نیاسین.

رێباز فيصل