گرتنا ماسولکەیا دلی

 

گرتنا ماسولکا دلی :

گرتنا ماسولکەیا دلی، یان ژی جەڵتا دلی (ب ئینگلیزی: Myocardial Infarction MI یان Acute Myocardial Infarction AMI)، و هەروەسا ب ناڤێ نۆبا دلی ژی دهێتە نیاسین، نەخۆشیەکا دلی یا دژوارە و مەترسیێ ل سەر ژیانێ دروست دکەت، کو ژ ئەگەرێ راوەستیانا خوینێ ژ بەر گرتنا ئێک ژ دەمارێن تاجى (شرايين التاجية) رویددەت، و ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ زیانگەهاندن یان مرنا تەمام یا بەشەکێ ژ ماسولکەیا دلی. پرانیا جاران نۆبا دلی حالەتەکێ تەندروستی یێ بلەزە و مەترسیێ ل سەر ژیانا نەخۆشی دروست دکەت و پێدڤی ب چاڤدێرییا پزیشکی یا دەملدەست هەیە. ئەڤ حالەتە ب رێکا دیرۆکا پزیشکی یا نەخۆشی و ئەنجامێن پشکنینا هێلکارییا دلی (تخطيط القلب) و ئەنزیمێن دلی د ناڤ خوینێ دا دهێتە دەستنیشانکرن. گرنگترین رێکار کو پێدڤیە ئێکسەر بهێتە ئەنجامدان، ڤەگەڕاندنا رێڕەوا خوینێ یە بۆ دلی، لەورا پێدڤیە ب لەز کەسێ تووشبووی بهێتە ڤەگوهاستن بۆ نەخۆشخانێ یان بۆ دەف نوژداری، یان ژی نوژدار بهێتە ئینان بۆ جهێ کەسێ تووشبووی بۆ چارەسەرکرنێ؛ ژبەر کو دەم ل ڤێرە رۆلەکێ گەلەک گرنگ دبینیت، لەورا پێدڤیە ب لەز رێڕەوا خوینێ د دەمارێ تاجی دا بهێتە ڤەگەڕاندن ب ئێک ژ ڤان دوو رێکان یان هەردووکان: حەلاندنا مەیینا خوینێ (ئەو کلویا خوینێ یا بوویە ئەگەرێ گرتنا دەماری) ب رێکا دژە-مەیینان، و قەستەرە (کو ب ناڤێ بەرفرەهکرنا دەماران ژی دهێتە نیاسین) کو بریتییە ژ تێکرنا تەلەکێ کو بالۆنەک ل سەرە بۆ ناڤ دەمارێ خوینێ یێ گرتی، ب شێوەیەکێ کو دەمێ دگەهیتە بەرامبەر کلویا خوینێ بالۆن د پەقیت و کلویا خوینێ بەرەڤ لایان ڤە ددەت و بۆشاییا دەماری پشتی تەنگ بووی بەرفرەهـ دبیت، و ب ڤێ چەندێ رێکێ ددەت خوین ب ناڤ دا ب رێڤە بچیت. و پێدڤیە یەکەیێن چاڤدێرییا تاجی ب هووری چاڤدێرییا نەخۆشی بکەن ژبەر هەر پێشهاتەکێ، و رێکارێن خۆپاراستنێ یێن دووەم پێشکێش بکەن کو بریتییە ژ لادانا ئەو ئەگەرێن دبیت ببنە سەبەبێ نۆبێن دیتر.

وێنەکرنەک بو نەخشیێ دلەکێ ئاسایی

نۆبا دلی دەمێ رویددەت کو رێڕەوا خوینێ بۆ بەشەکێ دلی رادوەستیت، و دبیتە ئەگەرێ تێکچوونا ماسولکەیا دلی. نیشانا هەرە بەربەلاڤ یا ڤێ نەخۆشیێ بریتییە ژ پەیدابوونا ئازارێ یان نەئارامیێ د سنگیدا، کو دبیت ڤەگوێزیت بۆ دەستی، پشتی، ستووی یان ژی شەویلگێ. هندەک جاران دبیت ئەڤ ئازارە وەکی هەستێ دل-سوژنێ بیت، کو هەستەکێ سوژنێ یە د سنگی دا ل پشت هەستیێ سنگی (عظم القص) و ل دەڤەرا سەرێ مەعیدەی. نیشانێن دیتر یێن ڤێ نەخۆشیێ بریتیینە ژ: تەنگەەنەفەسی، دلڕابوون، هەستکرن ب ژهۆشچوونێ، ئارەهـ (خوهـ) دانا سار و هەستکرن ب وەستیانێ.

وێنەکا کێشای یا پارچەکا دلی، کو جەڵتەیا دیوارێ بەشێ پێشی یێ سکۆکا چەپێ دیار دکەت (ناڤەڕاستا ژۆری یا وێنەی، ئەو بەشێ ب ڕەنگێ ڕەش هاتیە دیارکرن)

نیشانێن نۆبا دلی ل دەڤ نێزیکی 30% ژ خەلکی نە یێن ئاسایی نە (غیر نمطية)، و ب گشتی نیشان ل دەڤ ژنان پتر نە یێن ئاسایی نە ب بەراورد دگەل زەلامان، هەروەسا نیشانێن نە-ئاسایی ل دەڤ کەسێن ب تەمەن و نەخۆشێن شەکرێ ژی رویددەن، هەروەسا نێزیکی 5% ژ کەسێن ژیێ وان ژ 75 سالیێ مەزنتر تووشی نۆبا دلی دبن بێی کو چو دیرۆکەکا بەرێ یا نیشانێن وێ نەخۆشیێ هەبیت، یان ژی نیشانێن وان هند کێم بن کو نەهێنە هەستپێکرن. و نۆبا دلی دبیت ببیتە ئەگەرێ راوەستیانا دلی یان تێکچوونا لێدانێن دلی یان پەککەفتنا دلی.

پرانیا نۆبێن دلی (MI) ژ ئەگەرێ نەخۆشییا دەمارێن تاجی رویددەن. و ئەگەرێن مەترسیێ ئەڤان بخۆڤە دگرن:

بلندبوونا فشارا خوینێ.

جگارەکێشان.

نەخۆشییا شەکرێ.

ئەنجامنەدانا وەرزشێ.

قەلەوی.

بلندبوونا رێژەیا کۆلیسترۆلی د خوینێ دا.

خوارنا نە ساخلەم.

زێدەڕۆیی د ڤەخوارنا کحولی دا.

و گەلەکێن دیتر.

نموونەکا کەرتێ دلی کو جەڵتەیا دلی (احتشاء) ل سکێ چەپێ و پەردەیا ناڤبەرا هەردوو سکان (ب هێلا سپی یا پچڕپچڕ هاتیە دیارکرن) نیشان ددەت. نیشانا ستێرکا سپی (*) ل لایێ چەپێ یێ وێنەی ئاماژەیە بۆ مەزنبونا سکێ چەپێ ژی.

RV: سکێ راستێ.

LV: سکێ چەپێ.

پتریا جاران میکانیزما رویدانا نۆبا دلی (MI) بریتییە ژ گرتنا تەمام یا دەمارێ تاجی، کو ژ ئەگەرێ دڕینا پەڕێ رەقبوونا دەماران (لویحة التصلب العصيدي) پەیدا دبیت. کێم جاران نۆبا دلی ژ ئەگەرێ گرژبوونا دەمارێ تاجی (ب ئینگلیزی: Coronary vasospasm) رویددەت کو دبیت ژ ئەگەرێ بکارئینانا کۆکایینێ، یان سیندرۆما دلی شکەستی (ئازارەکا سۆزداری یا مەزن)، یان سەرما زۆر، یان تشتێن دیتر بیت. ژمارەکا پشکنینێن ب مفا هەنە بۆ هاریکاریکرن د دەستنیشانکرنێ دا، و ئەڤە ژی هێلکارییا کارەبایی یا دلی (رسم القلب ECG)، و پشکنینێن خوینێ، و قەستەرەیا دەمارێ تاجی بخۆڤە دگریت. ئەگەر هێلکارییا دلی بلندبوونا پارچەیا ST نیشان دا، ئەڤە دوپات دکەت کو نۆبا دلی یا ژ جۆرێ ST یێ بلند هەیە. پشکنینێن خوینێ یێن بەربەلاڤ بریتیینە ژ ترۆپۆنین (ب ئینگلیزی: Troponin)، و کێمتر ژی کینازا کریاتین MB.

ب شێوەیەکێ گشتی میکانیزما پەیدابوونا جەڵتا دلی (MI) ژ ئەگەرێ گرتنا تەمام یا دەمارێ تاجدار (Coronary artery) دروست دبیت، کو ژ ئەنجامێ دڕینا پەڕکێ ڕەقبوونا دەماران (Atherosclerosis plaque) پەیدا دبیت. کێم جاران جەڵتا دلی ژ ئەگەرێ گرژبوونا دەمارێ تاجدار (Coronary vasospasm) دروست دبیت کو دبیت ژ ئەگەرێ بکارئینانا کۆکایینێ، یان سندرۆما دڵێ شکەستی (ئێشەکا سۆزداری یا مەزن)، یان سەرما زۆر، یان ئەگەرێن دی بیت. ژمارەکا پشکنینێن ب مفا هەنە بۆ هاریکاریکرنێ د دەستنیشانکرنێ دا، و ئەڤە هێلکارییا کارەبایی یا دلی (ECG)، و پشکنینێن خوینێ، و قەستەرەیا دەمارێ تاجدار ب خۆڤە دگریت. ئەگەر هێلکارییا دلی بلندبوونا پارچەیا ST نیشان دا، ئەڤە بوونا جەڵتا دلی یا ژ جۆرێ ST-elevation پشتڕاست دکەت. پشکنینێن خوینێ یێن بەربەلاڤ ترۆپۆنین (Troponin) ب خۆڤە دگرن، و کێمتر ژی کریاتین کیناز MB.

ل دەستپێکا نۆبەتا دلی یا جورێ STEMI (کو تێدا پارچا ST ل سەر هێلکاریێ دلی بلند دبیت)، دبیت ل دەستپێکێ هندەک شەپۆلێن T یێن تیژ و دیار دەربکەڤن، پاشی بەرەڤ پێش بچن و پارچا ST ل دەمەکێ دیتر بلند ببیت. ئەڤە هێلکاریەکێ ئاسایی یێ دلی یە کو شەپۆلا T و پارچا ST دیار دکەت.

ئەسپرین چارەسەرییا دەستپێکی یا گونجایە دەمێ گومان ل جەڵتا دلی MI دهێتە کرن. نایترۆگلیسرین یان ئازارشکێنێن ئەفیۆنی دشێن بهێنە بکارئینان بۆ هاریکاریکرنێ دگەل ئێشا سنگیدا؛ لێ بەلێ، ئەو ئەنجامێن گشتی باشتر ناکەن. د حالەتێن کێمبوونا ئاستێ ئۆکسجینێ یان تەنگەنەفەسیێ دا پێدڤییە چارەسەری ب ئۆکسجینێ بهێتە بکارئینان. و د حالەتێن بلندبوونا پارچەیا ST د هێلکارییا دلی دا، پێشنیار ب وان چارەسەرییان دهێتە کرن یێن کو هەوڵ ددەن هاتوچۆیا خوینێ بۆ دلی ڤەگەڕینن و ئەڤە ژی فراوانکرنا دەمارێ تاجدار (Angioplasty) ب خۆڤە دگریت کو کریارەکا نە-نەشتەرگەرییە دەماران پاڵ ددەت بۆ ڤەبوونێ، یان ب ڕێکا حەلاندنا مەیینا خوینێ کو تێدا گرتن دهێتە لادان ب بکارئینانا دەرمانان. ئەو نەخۆشێن تووشی جەڵتا دلی دبن بێی بلندبوونا ST (کو پێ دبیژن: جەڵتا دلی یا بێ بلندبوونا ST) (Non-ST Elevation Myocardial Infarction) و ب کورتکراوی NSTEMI دهێتە نیاسین، ب شێوەیەکێ گشتی ب هیپارینێ دهێنە چارەسەرکرن ب مەرەما زێدەکرنا شلییا خوینێ، لێ ئەگەر حالەتێ نەخۆشی د مەترسییا بلند دا بیت، دگەل وێ چەندێ پێشنیارا قەستەرەیێ دهێتە کرن بۆ ڤەکرنا دەماران (فراوانکرنا دەماران). بەلێ ئەو نەخۆشێن کو ژ گرتنا دەمارێن جۆراوجۆر دناڵن دگەل نەخۆشییا شەکرێ، دبیت پێشنیار بۆ وان بهێتە کرن کو نەشتەرگەرییا ڤەکرنا ڕێڕەوێ تەنیشت یێ دەمارێ تاجدار (Coronary artery bypass surgery) ئەنجام بدەن کو ب کورتکراوی CABG دهێتە نیاسین، و ئەڤە ل شوینا فراوانکرنا دەمارێ تاجدار. پشتی پەیدابوونا جەڵتا دلی، پێشنیار ل نەخۆشی دهێتە کرن کو شێوازێ ژیانا خۆ بگوهۆڕیت دگەل وەرگرتنا چارەسەرییێ بۆ دەمەکێ درێژ ب ئەسپرین و بلۆکەرێن بێتا و دەرمانێن کێمکرنا کۆلیسترۆلی (ستاتین).

ل ساڵا ٢٠١٣ ل سەر ئاستێ جیهانێ نێزیکی ٨.٦ ملیۆن حالەتێن جەڵتا دلی (Myocardial infarction) ڕویدان. ژ وان پتر ژ ٣ ملیۆن حالەت جەڵتا دلی یا ژ جۆرێ ST-elevation بوون، و پتر ژ ٤ ملیۆن حالەت جەڵتا دلی یا بێ بلندبوونا ST (یان NSTEMI) بوون. حالەتێن جەڵتا دلی یا بێ بلندبوونا ST (یان NSTEMI) ل دەڤ زەڵامان دوو قاتێ ژنان ڕویددەن. نێزیکی ملیۆنەک کەس تووشی جەڵتا دلی دبن هەر ساڵ ل ویلایەتێن یەکگرتی. لێ ل جیهانا پێشکەفتی مەترسییا مرنێ ل دەڤ نەخۆشێن جەڵتا دلی یا بێ بلندبوونا ST (یان NSTEMI) نێزیکی ١٠٪ یە. و ڕێژەیێن پەیدابوونا جەڵتێن دلی ل جیهانێ د ناڤبەرا ساڵێن ١٩٩٠ و ٢٠١٠ دا کێم بووینە بۆ هەمی گرۆپێن ژییێ نەخۆشان.

نەخشەکێ نێزیکی یێ دەڤەرێن ئێشانێ د دەمێ جەڵتا دلی دا.

رەنگێ سۆرێ تاری ئەو دەڤەرە یا کو پتر ژ هەمیان تووشی ئێشانێ دبیت.

رەنگێ پیڤازی وان دەڤەرێن دی دیار دکەت یێن کو رەنگە هەست ب ئێشانێ لێ بهێتە کرن.

زاراڤە :

بابەتێ سەرەکی: سندرۆما دەمارێ تاجدار یا تیژ (Acute Coronary Syndrome)

زاراڤێ (Myocardial infarction) یان (MI) ئاماژەیێ ب جەڵتا دلی دکەت، کو ئێکە ژ جۆرێن سندرۆما دەمارێ تاجدار یا تیژ کو وەسفا گوهۆڕینا ژنیشکەکێ یان کورت-خایەن د نیشانێن گرێدای ب هاتوچۆیا خوینێ بۆ دلی دکەت. بەروڤاژی ئەگەرێن دی یێن سندرۆمێن دەمارێ تاجدار یێن تیژ، وەکی زەبحەیا سەدر (Angina) یا نەجێگیر، جەڵتا دلی دەمەکی ڕویددەت کو مرنا خانەیان هەبیت.

نیشانێن وێ :

ب شێوەیەکێ گشتی دەستپێکرنا نیشانێن جەڵتا دلی (MI) هێدی هێدی یە د ماوێ چەند خولەکان دا، و کێم جاران ب ئێکجار و ب لەز چێدبیت. ئێشانا سنگێ بەربەلاڤترین نیشانا جەڵتا دلی یا دژوارە (MI)، و گەلەک جاران ئەڤ ئێشانە وەکی هەستکرن ب تەنگبوونێ یان فشارێ یان گوشینێ دهێتە وەسفکرن. ناڤێ «زەبحا سنگێ» ل وێ ئێشانا سنگێ دهێتە کرن یا ژ ئەگەرێ کێمبوونا چوونا خوینێ بۆ ماسولکەیا دلی پەیدا دبیت، ئانکو کێمبوونا ڕێژەیا خوینێ و د ئەنجام دا کێمبوونا گەهشتنا ئوکسجینێ بۆ ماسولکەیا دلی. د پتریا دەمان دا ئێشان بۆ دەستێ چەپێ دچیت، بەلێ دبیت بۆ شەویلگا ژێرین و ستو و دەستێ ڕاستێ و پشتێ و بەشێ ژوورێ یێ زکێ ژی بچیت، و دبیت ئەڤ ئێشانە وەکی ئێشانا دل تێکهەلیێ (سوژنا دلی) بیت. نیشانا لیڤین (ب ئینگلیزی: Levine's sign) کو نەخۆش ب ڕێکا وێ جهێ ئێشانێ د سنگێ خۆ دا دیار دکەت ب ڕێکا دانانا دەستێ خۆ یێ گرتى ل سەر هەستیێ سنگێ (قەفەسا سنگێ) ل ناڤەڕاستا سنگێ، بەردەوام دهاتە هزرکرن کو نیشانەکە بۆ ئێشانا سنگێ یا گرێدای دلی ڤە، لێ دگەل هندێ دا دیتنێن ڤەکۆلینەکا پێشوەخت دیارکر کو بهایێ پێشبینیکرنا ئەرێنی یا نیشانا لیڤین بهایەکێ لاوازە.

تەنگەنەفەسی چێدبیت دەمێ ئەو زیانێن گەهشتینە دلی دبنە ئەگەرێ کێمبوونا بەرهەمێ دلی (ب ئینگلیزی: Cardiac output) بۆ سکێ (بطين) چەپێ، و دبیتە ئەگەرێ پەککەفتنا سکێ چەپێ کو د ئەنجام دا ئاڤ دکەڤیتە سیهـ و سکێ چەپێ. نیشانێن دیتر ژی ئەڤەنە: ئارەقکرنا زێدە، لاوازی، سەرگێژبوونا کێم، دلڕابوون، ڤەڕێش، و لێدانا دلی. دبیت ئەڤ نیشانە ژ ئەگەرێ بلندبوونا مەزن یا ڕژینا هۆرمۆنێن کاتیکۆلامین بن یێن کو ژ لایێ ڕژێنێن سەرگولچیسکان (الغدد الكظرية) ڤە دهێنە دەردان وەک بەرسڤدانەک بۆ دوودلی و فشارێ ژ لایێ کۆئەندامێ دەمارێ سیمپەساوی (الجهاز العصبي الودي)، ژبەر کو کاتیکۆلامین پشکەکن ژ کۆئەندامێ دەمارێ سیمپەساوی و ئەو هۆرمۆنێن ڕەڤین و شەڕکرنێ نە، لەورا نیشانێن بەرێ وەک بەرسڤدانەک بۆ ئێشانێ و تێکچوونا چوونا خوینێ یا ژ ئەگەرێ وێ کێماسیێ چێبووی د ماسولکەیا دلی دا پەیدا دبن. هەروەسا د جەڵتا دلی دا دبیت ئەڤە ژی چێببن: ژهۆشچوون (ژبەر نەگەهشتنا خوینا پێدڤی بۆ مێشکی، و چێبوونا شۆکا دلی) و مرنا دلی یا ژنیشکەکێ ڤە (کو گەلەک جاران ژبەر دەستپێکرنا لەرزینا سکێ دلی (الرجفان البطيني) چێدبیت).

نیشانێن نە ئاسایی پتر ل دەڤ ژنان و کەسێن ب تەمەن و یێن نەخۆشیا شەکرێ هەی دیار دبن، ب بەراورد دگەل زەلامان و کەسێن گەنجتر. ل دەڤ ژنان هژمارەکا نیشانان پتر دیار دبن ژ وان نیشانێن ل دەڤ زەلامان دیار دبن (ب تێکڕایی 2.6 نیشان بەرامبەر 1.8 نیشان ل دەڤ زەلامان). بەربەلاڤترین نیشانێن جەڵتا دلی (MI) ل دەڤ ژنان ئەڤەنە: تەنگەنەفەسی و لاوازی و وەستیان. هاتیە ڕاگەهاندن کو نیشانێن وەستیانێ و تێکچوونا خەوێ و تەنگەنەفەسیێ هەیڤەکێ بەرى چێبوونا ڕاستەقینە یا جەڵتا دلی یا کلینیکی دیار دبن. دبیت ئێشانا سنگێ ل دەڤ ژنان کێمتر بهایێ پێشبینیکرنێ هەبیت بۆ کێمبوونا خوینا تاجى (نقص التروية التاجية) ژ زەلامان. هەروەسا دبیت ژن د دەمێ جەڵتێ دا تووشی ئێشانا پشتێ یان شەویلگێ ژی ببن.

پتر ژ چارێکا جەڵتێن دلی بێ دەنگن، بێی ئێشانا سنگێ یان هەر نیشانەکا دی. ئەڤ حالەتە (جەڵتێن بێ دەنگ) د دەمەکێ پاشتر دا ب ڕێکا هێلکاریێن کارەبایی یێن دلی (electrocardiograms) دهێنە ئاشکراکرن، ب بکارئینانا پشکنینێن ئەنزیمان د خوینێ دا یان د دەمێ توێکاریا لاشەی دا (تشريح الجثة) ئەگەر دیروکا بەرێ یا گازندەیێن نەخۆشیێ یێن پەیوەندیدار نەبن. خەملاندنێن بەربەلاڤبوونا جەڵتێن دلی یێن بێ دەنگ د ناڤبەرا 22% و 64% دا جودانە. جەڵتا بێ دەنگ پتر ل دەڤ کەسێن ب تەمەن و نەخۆشێن شەکرێ بەربەلاڤە، و پشتی نەشتەرگەریێن چاندنا دلی ژی، دبیت ژبەر کو ئەو دلێ هاتیە بەخشین دەمارێن وی ب تەمامی نەهاتینە گرێدان ب کۆئەندامێ دەمارێ یێ نەخۆشێ وەرگر ڤە. ل دەڤ نەخۆشێن شەکرێ، جوداهیێن د ناڤبەرا مرۆڤان دا د ئاستێ هەستکرن ب ئێشانێ، و نەخۆشیا دەمارێن خۆویست (الاعتلال العصبي اللاإرادي)، و هۆکارێن دەروونی وەک شرۆڤەکرنێن گونجای بۆ دەرنەکەفتنا نیشانێن هەستپێکری دهێنە ئاماژەپێکرن.

هەر کۆمەکا نیشانان کو بگونجیت دگەل ڕاوەستیانا ژنیشکەکێ یا چوونا خوینێ بۆ دلی، کو جەڵتا دلی یا پارچا ST (ل سەر هێلکاریێ دلی) یا نەبلندبووی (کو دبێژنێ NSTEMI) یان جەڵتا دلی یا پارچا ST یا بلندبووی (کو دبێژنێ STEMI) یان زەبحا سنگێ یا نەجێگیر بخۆڤە دگریت، هەموو ئەو نیشانە پێکڤە ب سیندرۆما خوينبەرا تاجی یا دژوار (متلازمة الشريان التاجي الحادة) دهێنە ناڤکرن.

نيشانێن ل دەف ژنان :

جەلتا دلی یان نۆبەتا دلی دشیێت ب نیشانێن جودا ل دەف ژنان پەیدا ببیت، نیشانا کلاسیکی یا ئێشانا سنگێ د ناڤبەرا ٥٠٪ ژ ژنان دا رویددەت. هەروەسا ژن دشیێن تووشی ئێشانا پشتێ یان ستووی یان نەهەرسمکرنا خارنێ یان دل تێکهەلھاتنێ یان تەنگەزارییا هەناسێ ببن، زێدەباری وەستیانێ یان دلرابوونێ یان ئێشانێ ل پشتا شەویلگێ. گەلەک جاران ئەڤ نیشانە دهێنە پشتگوھ هاڤێتن یان ب شێوەیەکێ خەلەت دهێنە دەستنیشانکرن وەک حالەتەکێ دی.

نیشانێن نۆبەتا دلی :

تەنگەزارییەکا توند ل سنگێ و هەستکرن ب سۆتنێ د مەعیدەی دا.

ئێشانا سنگێ کو بەلاڤ دبیت بۆ ستووی و دەستی و زکی.

ئێشانەکا توند ل پشتێ د ناڤبەرا هەردوو لەپێن ملان دا.

د هەر ئێک ژ ڤان حالەتان دا، پێدڤییە نۆژدار بهێتە ئاگەهدارکرن داكو دەملدەست دەرزییا دژە-مەیینێ ل نەخۆشی بدەت، داکو رێکا خوينێ جارەکا دی د ماسولکا دلی دا ڤەبیت بەری کو بمرێت. یان ب لەز نەخۆش بۆ نەخۆشخانێ بهێتە ڤەگوهاستن و وەک «حالەتەکێ تەنگاڤ» بهێتە تۆمارکرن.

نیشانێن نۆبەتا دلی :

نۆبەتا دلی دبیتە ئەگەرێ ئێشانەکا توند ل ناڤەراستا سنگێ کو دهێتە وەسفکرن وەک گوشین یان چەقین یان پەستان، یان تەنگەزارییەکا توند ل سنگێ کو وەک ئێشانا سینگێ (زەبحە) یە، لێ ژ وێ جودایە ب ڤان خالان:

ب بزاڤێ یان بێ بزاڤ رویددەت.

توندیا وێ پترە و دبیت بۆ دەمژمێران ڤەکێشیت.

ب بێهنڤەدانێ و ب دانا نایتراتێ نامینیت.

ئێشان ب گشتی بۆ دەستێ چەپێ درێژ دبیت، لێ دبیت بۆ ستووی یان شەویلگا ژێرین یان مل یان دەستێ راستێ یان پشتێ یان سەرێ دلێ ژی درێژ ببیت؛ و دگەل نیشانێن ئارەدانەکا توند و ساربوون و لێدانا دلی و دلرابوون و ڤەرێشان یان هەستکرن ب گێژبوونێ دهێت.

رێباز فيصل