شارلمان یان چارلێ مەزن پاشایێ فرەنکان

 

شارلمان :

شەرلەمان (ب فەرەنسی: Charlemagne) یان چارلێ مەزن (ب ئەلمانی: Karl der Große) یان قارلە (وەکی عەرەبێن کەڤن ناڤ لێ دکر)، ئەو پاشایێ فرەنجان و حاکمێ ئیمپراتۆریەتا وان بوو د ناڤبەرا سالێن ٧٦٨ و ٨٠٠ زایینی دا. و ئەو ئیمپراتۆرێ ئیمپراتۆریەتا ڕۆمانی یا پیرۆز بوو د ناڤبەرا سالێن ٨٠٠ و ٨١٤ زایینی دا، و کوڕێ مەزنێ پاشا پیپینێ سێیەم بوو ژ بنەمالا کارۆلنجی. و د دەمەکێ دا کو پیپینێ کورت (یێ کو د ناڤبەرا سالێن ٧٥١ و ٧٦٨ حوکم کری) ب دامەزرێنەرێ حوکمێ بنەمالا کارۆلنجی دهێتە هژمارتن، کوڕێ وی شەرلەمان (یێ کو د ناڤبەرا سالێن ٧٦٨ و ٨١٤ حوکم کری) ب ئێکەم «ئیمپراتۆرێ ڕۆمانی یێ پیرۆز» دهێتە هژمارتن.

حوکمێ وی :

چوار مەملەکەتێن مەزن ل سالا ٨٠٠ پشتی زایینێ: دەولەتا عەباسی و پایتەختێ وێ بەغدا (کەسک) و دەولەتا ئەمەوی (کەسکێ ڤەکری) ل ئەندەلوس میرگەها قورتوبە، و کارۆلیجی (مۆر)، و دەولەتا بیزەنتی (قاوەیی).

دراڤەکێ زیڤی یێ وێنەیێ شەرلەمانی ل سەر هاتیە نەخشاندن

حوکمێ مەملەکەتا فرەنجان (ئیمپراتۆریەتا کارۆلنجی) ب هەڤبەشی دگەل برایێ خۆ کارلۆمان کر هەتا مرنا یێ دوماهیێ ل سالا ٧٧١ ز. ل وی دەمی شەرلەمان بوو تاکە پاشایێ گەلێ خۆ، و دەست ب هەلمەتێن بەرفرەهـ کر بۆ کۆنترۆلکرنا ئەردێن ئەوروپی یێن هەڤسویێ مەملەکەتا خۆ و بۆ بەلاڤکرنا ئایینێ مەسیحی ل وان دەڤەران. لەوما لۆمباردی ل باکورێ ئیتالیا شکاندن و دەرەبەگایەتیێن وان ل سالا ٧٧٤ ز ئێخستنە سەر دەولەتا خۆ، و بزاڤ کر موسلمانان ژ ئیسپانیا دەربێخیت لێ د وێ چەندێ دا ل سالا ٧٧٨ ز سەرنەکەفت، و ل سالا ٧٧٨ ز شییا کۆنترۆلا باڤاریا بکەت.

شەرلەمانی بۆ دەمێ چەندین سالان شەڕێ سەکسۆنان کر و ئەو شکاندن و ل سالا ٨٠٤ ز ئەو ئێخستنە د ناڤ ئایینێ مەسیحی دا، و هەروەسا ئاڤاریێن ل سەر ڕووبارێ دانوب د ئاکنجی ملکەچ کرن و کۆنترۆلا گەلەک ژ دەولەتێن سلاڤی کر. ب ڤی ڕەنگی شییا ئیمپراتۆریەتەکێ دروست بکەت کو پتریا ئەردێن مەسیحی ل ئەوروپا ڕۆژئاڤا ب خۆڤە دگرتن ژبلی گزیرتا بریتانی، باشورێ ئیتالیا و پشکەک ژ باکورێ ئیسپانیا، کو ل وێرێ هەڤسویێ حوکمێ دەولەتا ئەمەوی بوو ل ئەندەلوس.

چوار شانشینێن مەزن ل سالا ٨٠٠ پشتی زایینێ: دەولەتا عەباسی و پایتەختێ وێ بەغدا (کەسک) و دەولەتا ئەمەوی (کەسکێ ڤەکری) ل ئەندەلوس میرگەها قورتوبە، و کارۆلیجی (مۆر)، و دەولەتا بیزەنتی (زەرێ تاری).

ل ڕۆژا جەژنا ژدایکبوونێ ل سالا ٨٠٠ ز، پاپا لیۆیێ سێیەم ئەو وەکی ئیمپراتۆرێ وێ یا کو ب ئیمپراتۆریەتا ڕۆمانی یا پیرۆز دهاتە ناڤکرن تاجدار کر، و ئیمپراتۆری باژێرێ ئاخن یێ ئەلمانی هەلبژارت دا کو ببیتە پایتەختێ وی و ل وێرێ گەلەک شاکارێن تەلارسازیێ ئاڤاکرن کو هێشتا پشکەک ژ وان هەتا ئەڤڕۆ ماینە.

شەرلەمانی داخواز ژ گەلەک زانا و ئەدیب و هەلبەستڤانان کر کو هاریکاریا وی بکەن بۆ دەستپێکرنا شۆڕشەکا ئایینی و ڕەوشەنبیری ل ئەوروپا کو ب شۆڕشا کارۆلنجی دهاتە نیاسین. هەروەسا یاسا دانان و کاروبارێن کارگێڕی ل ئیمپراتۆریەتا خۆ ڕێکخستن و نڤیسین ئێخستە د ناڤ کاروبارێن حکومی دا.

پشتی مرنا وی، کوڕێ وی لویسێ خوداترس جهێ وی گرت، یێ کو شەرلەمانی بەری هینگێ ئەو ل سەر تەختی دانابوو.

ئیمپراتۆریەتا کارۆلنجی :

پاپا لیۆیێ سێیێ دەمێ تاجێ رادەستی شەرلمانی دکەت، ژلایێ وێنەکێشێ فەرەنسی جان فۆکێ ڤە

ئیمپراتۆریەتا کارۆلنجی زاراڤەکە هندەک جاران دهێتە بکارئینان بۆ ئاماژەکرن ب ئیمپراتۆریەتا فرەنجان ل ژێر حوکمێ بنەمالا کارۆلنجیان کو پاشتر دێ وەکی دامەزرێنەرێن فەرەنسا و ئیمپراتۆریەتا ڕۆمانی یا پیرۆز هێنە هژمارتن. ئەڤ ئیمپراتۆریەتە ب ڤی ڕەنگی دشێت وەکی دیرۆکا پاشتر یا فرەنکیان یان دیرۆکا دەستپێکێ یا فەرەنسا و یا ئیمپراتۆریەتا ڕۆمانی یا پیرۆز بهێتە هژمارتن، ل دویڤ نێرینا کەسی.

دەمێ دەستەواژەیا ئیمپراتۆریەتا کارۆلنجی دهێتە بکارئینان، تەەکەزیێ ل سەر تاجدارکرنا شەرلەمانی ژلایێ پاپا لیۆیێ سێیەم ڤە وەکی ئیمپراتۆر ل سالا ٨٠٠ ز دکەت، و سەرەڕای وێ چەندێ کو ئەڤ ڕاستیە ئیمپراتۆریەتەکا نوی پێک نائینیت چونکی هەم چارلز و هەم باب و باپیرێن وی یێن بەری وی حاکمێن مەملەکەتا فرەنکیان بوون. د ڕاستی دا، ئیمپراتۆریەت د ژیانا باپیرێ شەرلەمانی، چارلز مارتێل دا هاتبوو دامەزراندن. ژبەر ڤێ چەندێ، پتریا دیرۆکنڤیسان پێ باشترە زاراڤێ «ئیمپراتۆریەتا فرەنجان» بکاربینن بۆ ئاماژەکرن ب وێ دەڤەرا کو پشکێن ئەلمانیایا ئەڤڕۆ و فەرەنسا ب خۆڤە دگرت د ماوەیێ سەدێ پێنجێ هەتا سەدێ نەهێ دا. ب هەمان شێوە، بنەمالە ژ لایێ دیرۆکی ڤە ب دوماهی نەهات دگەل دوماهی هاتنا ئیمپراتۆریەتا کارۆلنجی بەلکو بۆ چەندین سەدەیان د ئیمپراتۆریەتا ڕۆمانی یا پیرۆز دا بەردەوام بوو. دگەل ڤێ چەندێ ژی ژ لایێ دیرۆکی ڤە دشێت بهێتە گۆتن کو «ئیمپراتۆریەتا ڕۆمانی یا پیرۆز یا ئێکەم» ب مرنا ئیمپراتۆرێ ڕۆمانی یێ پیرۆز چارلزێ سێیەم یێ قەلەو ل سالا ٨٨٨ ز ب دوماهی هات، سەرەڕای وێ چەندێ کو هندەک ژ کارۆلنجیان شییان تاجا ئیمپراتۆریەتێ د دەمێن پاشتر دا ب دەستڤە بینن.

دەستهەلاتا پاپای :

پاشایێ فەرەنسا «پیپینێ کورت» ئێکەم پاشایێ ئەوروپی بوو کو دانپێدان ب دەستهەلاتا زەمەنی یا پاپای کر، و پشتی وی ئیمپراتۆر شەرلەمانی ئەو چەسپاند. و فەرەنسا بەردەوام بوو ل سەر پاراستنا وێ دەولەتا کو تێدا هەردوو دەستهەلاتێن ڕوحی و زەمەنی تێکەل ببوون. پیپینێ کورت پاشایێ فەرەنسا ل دویڤ فەرمانێن پاپا ستیڤنێ دووێ هێرش کرە سەر لۆمباردیان. پاشی ڕاڤێنا ل سالا ٧٨٤ ز بوو پشکەک ژ ئەردێن دەولەتا پاپایی. و ل بەرامبەر دا پاپا ئادریان مۆلەت دا پاشا شەرلەمانی کو هەر تشتێ حەز لێ بیت ژ ڕاڤێنا ببەت، لەوما شەرلەمانی سێ هەلمەت ڕێکخستن بۆ تالانکرنا ڕاڤێنا و بڕێن مەزن ژ ستوینێن ڕۆمانی و پەیکەر و مۆزایک و کەرەستەیێن دی یێن داهێلانێ ژێ برن دا کو پایتەختێ خۆ ئاخن پێ دەولەمەند بکەت.

رێباز فیصل