گەشتا فرانکلین یا بەرزەبوی

 

گەشتا فرانکلین یا بەرزەبوویی :

 گەشتەکا بریتانی بوو بۆ ڤەکولینا جەمسەرێ باکۆر ب سەرکردایەتیا کاپتن سێر جۆن فرانکلین و ل سالا 1845ێ ژ ئینگلتەرا ب رێکەفت. فرانکلین ئەفسەرەکێ هێزا دەریایی یا شاهانە و ڤەکولەرەکێ خودان ئەزموون بوو، و سەرکردایەتیا سێ گەشتێن بەری هنگی یێن جەمسەری کربوو، و د هەردوو یێن دوماهیێ دا وەک ئەفسەرەکێ فەرماندە پشکداری کربوو. د تەمەنێ 59 سالیێ دا سەرکردایەتیا گەشتا خوە یا چارێ و یا دوماهیێ کر، بۆ دەربازبوونا پشکەکا نەدیتى یا دوماهیێ ژ رێکا باکۆرێ رۆژئاڤا. پشتی کو تیم ب دەستپێکێ تووشی چەندین مرنان بووی، هەردوو کەشتی د ناڤ جەمدی دا ل گەروویا ڤیکتۆریا نێزیک ژوورگێ مەلیک ویلیام ل دەڤەرا جەمسەری یا کەنەدا گیر بوون. تەڤایا گەشتێ بەرزە بوو، کو 129 زەلام بخوە ڤە دگرتن و فرانکلین ژی ئێک ژ وان بوو.

خشتەیا جڤاتا جەمسەرێ باکوور د لێگەڕیانێ دا ل دویڤ گەشتنا جۆن فرانکلین ب فورچەیا ستیفن پیرس، ١٨٥١. ژ چەپێ بۆ ڕاستێ: جۆرج باک، ویلیام ئێدوارد باری، ئێدوارد بێرد، جەیمس کلارک رۆس، فرانسیس بۆفۆرت (یێ روینشتی)، جۆن بارۆ یێ بچووك، ئێدوارد سابین، ویلیام ئەلێکساندەر بایلی هامڵتۆن، جۆن ڕیچاردسۆن، فریدریك ویلیام بێتشی.

هێزێن دەریایی ل سالا 1848ێ دەست ب گەشتەکا لێگەریانێ بۆ گەشتا بەرزەبوویی کر، ب فشارا هەڤژینا فرانکلین، جەین لایدی فرانکلین و کەسێن دی. چەندین گەشت بۆ دیتنا گەشتێ ب رێکەفتن، کو هندەک ژ وان ژبەر ناڤداریا فرانکلین و پێشکێشکرنا خەلاتەکی ژ لایێ فەرماندەییا دەریایی ڤە بۆ وی کەسێ چارەنڤیسێ وی ئاشکرا بکەت. ل سالا 1850ێ، گەشتێن لێگەریانێ یازدە کەشتیێن بریتانی و دوو کەشتیێن ئەمریکی بخوە ڤە دگرتن. چەندین ژ ڤان کەشتیان بەرەڤ کەنارێ رۆژهەلاتی یێ ژوورگێ بیچى چوون، کو ل وێرێ شوونوارێن گەشتێ هاتنە دیتن، ژ وان ژی گورێن سێ ئەندامێن تیمێ. ل سالا 1854ێ، ڤەکولەر جۆن رای هندەک کریارێن پشکنینێ ل نێزیک کەنارێن دەڤەرا جەمسەری یا کەنەدا ل باشوورێ رۆژهەلاتێ ژوورگێ مەلیک ویلیام ئەنجام دان، و هندەک شوونوار دیتن و چیرۆکێن تیما فرانکلین ژ ئینویتان کۆم کرن. ل سالا 1859ێ، تیما لێگەریانێ ب سەرکردایەتیا فرانسیس لیۆپۆلد مکلینتۆک تێبینیەک دیت کو فرانکلین ل ژوورگێ مەلیک ویلیام هێلا بوو و تێدا هوورگولێن چارەنڤیسێ گەشتێ گێرابوون. کریارێن لێگەریانێ د درێژاهیا پتریا چەرخێ نۆزدێ دا بەردەوام بوون. و ل دوماهیێ، ل سالا 2014ێ، تیمەکا لێگەریانێ یا کەنەدی جهێ کەشتیا ئێریبوس ل رۆژئاڤایێ ژوورگێ ئۆریلی دیار کر، ل پشکا رۆژهەلاتی یا کەنداڤێ مەلیکە مۆد ل ئاڤێن ئەرشەبیلێ جەمسەرێ باکۆر. پاشمایێن کەشتیا تیرۆر ژی پشتی دوو سالان ل باشوورێ ژوورگێ مەلیک ویلیام ب رەوشەکا باش ژ لایێ دەزگەهێ ڤەکولینێن جەمسەری ڤە هاتنە دیتن.

نەخشەیا رێکێن پێشبینیکری یێن هەر دوو کەشتیێن ئێریبوس و تێرۆر د گەرا فرانکلین یا بەرزەبوویی دا. ---- کەنداڤێ دیسکۆ دکەڤیتە دووریا ٣٢٠٠ کیلۆمەتران (٢٠٠٠ میل) ژ دەڤێ رویبارێ ماکینزی.

ل سالا 1981ێ، تیمەکا زانایان ب سەرکردایەتیا ئۆین بێتی، پرۆفیسۆرێ ئەنسرۆپۆلۆژیا ل زانکۆیا ئالبێرتا، زنجیرەکا ڤەکولینێن زانستی ل سەر گور و تەرم و بەلگەیێن دی یێن مادی ئەنجام دان کو زەلامێن فرانکلین ل ژوورگێ بیچی و ژوورگێ مەلیک ویلیام هێلابوون. و گەهشتنە وێ ئەنجامێ کو ئەو زەلامێن ل گورێن ژوورگێ بیچی هاتینە دیتن، ب ئەگەرەکێ مەزن ب ئەگەرێ نەخۆشیا سیه و سیلێ مرینە، و دبیت رەوشا وان ژبەر ژەهراویبوونا ب سۆربی ب ئەگەرێ قۆتیێن خوارنێ یێن ب خرابى هاتینە گرتن د کۆگەهێن خوارنێ یێن کەشتیێ دا خرابتر لێ هاتبیت. لێ پاشی هاتە پێشنیارکرن کو ئەگەرێ ڤێ سۆربیێ نە قۆتیێن خوارنێ بن، بەلکو ژبەر سیستمێن ئاڤا پاقژکری بوون یێن کو ل سەر کەشتیان هاتبوونە دانان. نیشانێن برینێ ل سەر هەستیکێن مرۆڤان ل ژوورگێ مەلیک ویلیام هاتنە دیتن و وەک نیشانێن خوارنا گۆشتێ مرۆڤان هاتنە لێکدان. بەلگەیێن هەمی ڤەکولینان ئاماژێ ب وێ چەندێ دکەن کو نزمبوونا پلەیا گەرمێ، برسیبوون، ژەهراویبوونا ب سۆربی و نەخۆشیێن وەک ئەسقەربووت، دگەل کەشوهەوایێ دژوار و کێمیا جۆت و خوارنێ، هەمی ئەگەر بوون بۆ ژناڤچوونا تەڤایا ئەندامێن گەشتێ.

راگەهاندنا سەردەمێ ڤیکتۆری فرانکلین وەک قارەمانەک نیشان دا سەرەرای شکەستنا گەشتێ و راپۆرتێن ل سەر خوارنا گۆشتێ مرۆڤان. ستران ل سەر هاتنە نڤیسین، و پەیکەر بۆ هاتنە چێکرن ل جهێ ژدایکبوونا وی، و ل لەندەن، و ل ویلایەتا تەسمانیا کو دۆزینەڤەیا رێکا باکۆرێ رۆژئاڤا ددەنە پال وی (یا کو پاشتر جۆن رای دۆزیەڤە). و گەشتا فرانکلین یا بەرزەبوویی بابەتێ گەلەک کارێن هونەری بوو، ژ وان ژی ستران، هەلبەست، چیرۆکێن کورت، رۆمان و هەروەسا فلمێن دۆکیۆمێنتاری یێن تەلەفزیۆنی.

رێباز فيصل