ماسیا شفنینی
شفنینیات :
شفنينيات (ناڤێ زانستی: Batoidea) چینەکا ماسییانە کو دکەڤنە بن پۆلێ ئەشلاق ژ کۆما ماسییێن کڕکڕاگی. ئەڤ ماسییە ب شێوێ خۆ یێ تەخت دهێنە نیاسین. شفنينيات ل هەمی جیهانێ دژین، ب تایبەتی ل دەڤەرێن کێمەرا عەردی، دەڤەرێن نێزیک کێمەرێ و دەڤەرێن ئاڤوهەوا ناڤنجی. ئەڤ ماسییە ل زێدەباری زێیان، ل دەریا و ئاڤێن شرین ژی دژین، و ب گشتی ل دەریایێن ڤەکری، ڕەوتێن ئاڤا شرین، گۆل و ئاڤێن کێم کویر یێن دویر ژ کەناری و ل سەر هێلێن کەناری دهێنە دیتن. شفنين ب بالێن خۆ یێن سینگی یێن مەزن و بەرفرەهـ دهێنە نیاسین کو جاران دبێژنێ «بال»، و گەلەک جاران وان بۆ مەلەڤانیێ د ناڤ ئاڤێ دا یان ژی بۆ بازدانێ بۆ دەرڤەی ئاڤێ ب کار دئینن.
شفنينيات ژ نێزیکی ٥٣٠ جۆرێن جودا پێکدهێن، ژ وان ژی: ماسییا قیساری، شەیتانێ دەریایێ، ماسییا مشار و ماسییا کارەبێ و هتد. ئەڤ ماسییە ب هەبوونا کونا د لەشێ خۆ دا دهێنە نیاسین کو دبێژنێ «کونێن کێم»، و وان ب کار دئینن بۆ گەهاندنا ئاڤێ بۆ کێمان. پتریا ماسییێن شفنين ل بنیاتێ دەریایێ دژین، و خوارنا وان ل سەر گیانەوەرێن ل وێرێ یە وەک قۆقۆشک و ماسییێن بچویک. شفنين ژ ماسییێن قروش (کۆسە) جودا دبن ب لەشێ خۆ یێ تەخت یێ وەک قەوانێ و بالێن خۆ یێن مەزن.
 |
| دیمەنەکێ ژ لایێ خوارێ یێ ماسییا شفنين کو کونێن وێ یێن کێم دیار دبن |
زانستێ ئەندامناسیێ :
شفنين خودان لەشەکێ تەختن، و ئەو ژی وەک قروشان ژ جۆرێن ماسییێن کڕکڕاگی نە، کو ئەڤ چەندە هندێ دگەهینیت کو پەیکەرێ وان یێ ناڤخۆ بێ هەستییە و ل شوینا وێ ژ کڕکڕاگێن بێهێز و نەرم پێکدهێت. پتریا شفنينان کونێن زکێ یێن وەک درزان هەنە کو دبێژنێ «درزێن کێم»، یێن کو ئاڤێ دگەهیننە کێمان. کونێن کێم ل دەڤ شفنينان دکەڤنە بن بالێن سینگی ل لایێ خوارێ یێ لەشی، ل دەمەکێ ل دەڤ قروشان دکەڤنە هەردوو لایێن سەرێ وان. پتریا شفنينان لەشەکێ تەخت یێ وەک قەوانێ هەیە (بێی ماسییا قیساری و ماسییا مشار کو شێوێ وان وەک تۆرپێدۆیە)، ل دەمەکێ پتریا قروشان لەشەکێ رێک و لێکدای هەیە. گەلەک جۆرێن شفنينان بالێن خۆ یێن سینگی گوهۆڕینە بۆ کلکێن بەرفرەهـ و تەخت یێن وەک بالان، کو دبیت ئەڤە دیارترین تایبەتمەندیا وان بیت. هەروەسا شفنين ب وێ چەندێ دهێنە نیاسین کو بالێن کۆمێ (کۆمەل) نینن، و چاڤێن وان ل سەرێ سەرێ وانن.
خارن :
شفنين گوشتخۆرن و خوارنا وان ل سەر گیانەوەرێن دی یە وەک قۆقۆشک، قشریات، کرم و جاران ژی ماسییێن بچویکتر. لێ سەرەڕای ڤێ چەندێ، هندەک جۆرێن وان ب رێکا پاقژکرنا ئاڤا دەریایێ خوارنا خۆ دابین دکەن بۆ گرتنا قشریات و ماسییێن بچویک و هەروەسا زیندەوەرێن هویر (پلانکتۆن) یێن د ناڤ ئاڤێ دا.
پۆلینکرن :
کۆما مەزن یا شفنينان بۆ سێ کۆمێن سەرەکی دهێتە دابەشکرن: شفنينێن کارەبێ، مشاريات و سفنيات، و ل ڤێ دوماهیێ کۆمەک ژ سفنيات هاتە جوداکرن و کۆمەکا نوو ب ناڤێ «شفنينێن هەلۆیی» هاتە چێکرن.
شفنينێن کارەبێ ب هەبوونا ئەندامێن کارەبێ یێن مەزن د ناڤبەرا سەر و بالێن سینگی دا دهێنە نیاسین، و دشێن وان ئەندامان ب کار بینن بۆ پەیداکرنا لێدانێن کارەبێ یێن بێهێز یان بۆ بەرەڤانیکرن ژ خۆ یان ژی بۆ کوشتنا نێچیرا خۆ. ئەڤ ماسییە خودان پیستەکێ لویسن، و سەر و لەشێ وان دگەل بالێن سینگی قەوانەکێ بازنەیی پێکدئینن، و کلکێ وان یێ کورت و ستویرە. نێزیکی ٢٠ جۆرێن نیاسراو یێن شفنينێن کارەبێ هەنە کو هەمی ل دەریایێن گەرم دژین، و کێشا هندەکان دگەهیتە ٩٠ کیلۆگرامان.
ورنكيات (شێوێ ورنک)
ورنكية
ورنك
 |
| شفنينەکێ هەلۆیی مەلەڤانیێ دکەت. |
هەمی جۆرێن دی یێن شفنينان - یێن کو ئەندامێن کارەبێ نینن - ب گشتی خودان پیستەکێ ڕەقن و گەلەک جاران ستریکێن بێهێز ل سەرن. مشاريات خودان دەڤ و لێڤێن درێژکری نە بۆ شێوێ تیغەکا درێژ کو رێزەکا ددانێن بێهێز ل سەر هەر لایەکێ وێ هەیە، و ناڤێ وێ ژ وێرێ هاتییە. شەش جۆرێن نیاسراو ژ ڤان ماسییان هەنە کو هەمی ل دەریایێن گەرم دژین، و گەلەک جاران ل سەر کەنارێن ب لمی و دەڤێ رویباران دهێنە دیتن.
سفنيات ب درێژاهیا بالێن خۆ یێن سینگی یێن مەزن (بالان) بەر ب دەڤی و پاشتر دهێنە نیاسین، کو درێژاهیا وان ب نیشکەکێ ڤە ل بنیاتێ کلکێ زراڤ دوەستیت. ماسییێن سفن هێکان دکەن بەروڤاژی شفنينێن دی، کو هێکێن وان مەزن و لاکێشەیی نە و ب بەرگەکێ پیستی یێ تاری هاتینە داپۆشین. سفنيات ستریکێن زراڤ و درێژ نینن یێن کو ماسییا لساع (پێوەدەر) پێ دهێتە نیاسین و ل دەڤ هندەک شفنينێن دی هەی.
ژ جۆرێن نیاسراو د ناڤ شفنينيات دا:
شفنينێن دەریایی و ئەڤان دگرنە خۆ:
ئەبو میهماز (خودان نیشان).
فەرش.
لما.
شفنينێ دەریایی.
سفن.
وەرنک.
رەعادە (لەرزۆک).
وەرنکیات و ئەڤان دگرنە خۆ:
وەرنک .
بوچونا خو لسەر بابەتی بدە