سەرهلدان و شورەشا باژێرێ رانیا سالا ١٩٩١

 شۆرەشا رانیە و دەرگەهێ راپەرینا مەزن ل كوردستانا عیراقێ سالا ١٩٩١ :

سالا ١٩٩١ دهێتە هەژمارتن وەك نیشانەكێ جودا د دیرۆكا رۆژهەلاتا ناڤین ب گشتی، و د دیرۆكا گەلێ كورد ل عیراقێ ب تایبەتی. د بهارا وێ سالێ دا، نەخشێ سیاسی و جوگرافی و دەروونی یێ دەڤەرا كوردستانا عیراقێ بۆ هەتا هەتایێ هاتە گوهۆرین، ئەو ژی ب رێكا رویدانەكا دیرۆكی یا گرنگ كو ب راپەرین دهێتە نیاسین. باژێرێ رانیە، ئەو باژێرێ ئارام یێ د ناڤبەرا چیایان دا، بوو پریشكا ئێكێ یا ئاگرێ ئازادیێ د ناڤ دارستانا دیكتاتۆریەتێ دا هەلكری، دا كو ب راستی ژی هەژی ناسناڤێ دەرگەهێ راپەرینێ بیت. ئەڤ بابەتە بەحسێ هویركاریێن وێ شۆرەشێ، رەهێن وێ، رویدانێن وێ، و ئەو ئەنجامێن بووینە ئەگەرێ ئاڤاكرنا قەوارێ هەرێما كوردستانێ ب شێوێ وێ یێ نوكە دكەت.

رەهێن دیرۆكی و سیاسی یێن راپەرینێ :

مرۆڤ نەشێت تێگەهشتنێ ژ شۆرەشا رانیە و راپەرینا مەزن بكەت بێی كو ل بارودۆخێ دیرۆكی یێ دلتەزین بنێریت یێ كو كوردان د دەهسالێن بەری وێ دا دیتین. رژێما عیراقێ یا بەری نوكە ب سەركردایەتیا پارتا بەعس سیاسەتێن سەركوتكرنێ یێن رێكخستی دژی گەلێ كورد بكارئینان، كو ل دوماهیا هەشتیان گەهشتە بلندترین ئاست. ل سالا ١٩٨٨، رژێمێ پرۆسەیێن ئەنفالێن بناڤودەنگ ئەنجامدان، كو نێزیكی ١٨٢ هزار وەلاتیێن كورد تێدا بوونە قوربانی، و ب هزاران گوند هاتنە وێرانكرن، پاشان كیمبارانكرنا باژێرێ هەلەبجە هات. ئەڤ تاوانە بوونە ئەگەرێ پەیدابوونا تورەیی و بێهێڤیبوونەكا كویر د دلان دا، بەلێ ئیرادا بەرگریێ نەشكاند.

وێنەکێ دەست پێکا سەرهلدانێ ل هەرێما کوردستانێ
ل باژێرێ رانیا ١٩٩١

داگیركرنا كوەیتێ ژ لایێ عیراقێ ڤە ل تەباخا ١٩٩٠، و پاشان شەڕێ دویێ یێ كەنداوێ (گەردەلوولا بیابانێ) ل دەسپێكا ١٩٩١، هاوسەنگیا هێزێ گوهۆری. شكەستنا سەربازی یا مەزن یا سوپایێ عیراقێ، و پاشەكێشەیا بێ سەروبەر ژ كوەیتێ، و ژناڤچوونا ژێرخانا وێ، بوونە ئەگەرێ لاوازبوونا دەستهەلاتا رژێمێ. ورەیا سوپایێ عیراقێ گەلەك یا نزم بوو، و دەولەت د حالەتەكێ پەككەفتنا كارگێری و ئەمنی دا دژیا. د وێ دەمێ دا، بەرەیا كوردستانی، كو پارتێن كورد یێن ئۆپۆزسیۆن تێدا بوون، دیت كو دەلیڤەیا دیرۆكی یا هاتی بۆ لێكدانێ.

رانیە: پریشكا ئێكێ ل پێنجی ئادارێ :

هەرچەندە پلانێن بەرهەڤكری ژ لایێ سەركردایەتیا سیاسی یا كورد ڤە هەبوون و دەم هاتبوونە دیاركرن، بەلێ جەماوەرێ باژێرێ رانیە پێش هەمی پێشبینی و دەمان كەت. ل رۆژا پێنجی ئادارا ١٩٩١، بوركانێ تورەیا گەلی ل رانیە یا سەر ب پارێزگەها سلێمانیێ ڤە تەقی.

دەسپێك نە بتنێ پرۆسەیەكا سەربازی یا رێكخستی بوو، بەلێ راپەرینەكا جەماوەری یا مەزن بوو كو زەلام و ژن، گەنج و پیر تێدا پشكدار بوون. كۆمبوون ل سەر جادان دەستپێكرن، و خەلكی دیوارێ ترسا كو رژێمێ ب ئاسن و ئاگری د دەهسالان دا ئاڤا كری، شكاند. جەماوەرێ تورە ب پشتەڤانیا مەفرەزێن پێشمەرگەی و شانەیێن نهێنی یێن رێكخستنێ د ناڤ باژێری دا، بەرەڤ بارەگایێن حكومی و ئەمنی و ئیستخباراتان و سەربازگەهێن سوپای چوون.

دیمەنێ ئێكگرتنا جەماوەری دگەل جاشان (ئەو كوردێن چەكدارێن دگەل رژێمێ كاردكر) خالەكا وەرچەرخانێ یا گرنگ بوو؛ ب هزاران ژ وان چەكداران هاتنە ناڤ رێزێن شۆرەشێ و چەكێ خۆ ئاراستەی پاشمایێن رژێمێ كرن ل شوینا كو بەرگریێ ژێ بكەن. هەتا ئێڤاریا پێنجی ئادارێ، رانیە ب تەمامی هاتە رزگاركرن، و هەمی نیشانێن دەستهەلاتا بەعس ل باژێری كەفتن، دا كو گەل ژ وێرێ رابگەهینیت كو سەردەمێ ترسی ب دوماهی هات. ئەڤ سەركەفتنا بلەز و مەزن ل رانیە، پێلێن هێڤی و حەماسەتێ بۆ هەمی باژێرێن دی یێن كوردستانێ فرێكرن، ژبەر هندێ رانیە ب دەرگەهێ راپەرینێ هاتە ناڤكرن.

بەرفرەهبوونا راپەرینێ: كارتێكرنا دۆمینۆ :

پشتی سەركەفتنا شۆرەشا رانیە، راپەرین وەك ئاگرێ د ناڤ کایێ دا بەلاڤ بوو. رۆژا پاشتر، شەشی ئادارێ، دەڤەرا پشدەر (قەلادزێ) و بازیان هاتنە رزگاركرن. ل حەفتی ئادارێ، پێلا شۆرەشێ گەهشتە باژێرێ سلێمانیێ، پایتەختێ رەوشەنبیری یێ هەرێمێ.

سلێمانیێ شەڕێن دژوار بخۆ ڤە دیتن، ب تایبەتی ل دەوربەری ئاڤاهیێ ئەمنە سوورەكە، كو نیشانا ترس و ئەشكەنجەدانێ بوو. جەماوەری دەوربەرا ئاڤاهی گرت و چوونە تێدا، زیندانی ئازاد كرن و دەست ب سەر باژێری دا گرت. شۆرەش بەردەوام بوو؛ ل یازدەی ئادارێ هەولێر هاتە رزگاركرن، كو ل وێرێ فەوجێن سوپایێ عیراقێ هەرفین و تەسلیم بوون.

سەركەفتن ئێك ل دویڤ ئێك هاتن، دهۆك ل چاردەی ئادارێ هاتە رزگاركرن، و ل دویڤ دا زاخۆ و دەڤەرێن سنۆری. ل بیست و ئێكی ئادارێ، هەڤدەم دگەل جەژنا نەورۆزێ، باژێرێ كركووكێ راپەری و شۆرەشگێران دەست ب سەر دا گرت، كو ئەڤە ژ لایێ سەربازی و ئەمنی ڤە تشتەكێ مەحال دهاتە دیتن ژبەر هێزا رژێمێ ل وێ دەرێ.

د كێمتر ژ دوو هەفتەیان دا، پتریا ئاخا كوردستانا عیراقێ ژ بن دەستێ بەغدا دەركەفت، د دیمەنەكێ دا كو د دیرۆكا دەولەتا عیراقێ یا نوو دا وێنە نەبوو. هەمی تەخ و چینێن كورد یەكگرتی بوون، و كێشەیێن حزبی بۆ دەمەكی بەرزە بوون بەرامبەر ئارمانجا بلند كو ئازادی بوو.

كۆچا ملیۆنی و دەستێوەردانا نێڤدەولەتی :

رژێما عیراقێ ب دەستێن گرێدای بەرامبەر ڤێ هەرفینێ نەمینت. پشتی كو رژێمێ شیا راپەرینا باشوورێ عیراقێ كپ بكەت، هێزێن پاسەوانێ كۆماری بەرەڤ باكوور فرێكرن. هێرشا بەروڤاژ ب تۆپباران و بۆردۆمانەكا دژوار یا ئاسمانی دەستپێكر، و هەلیكۆپتەر ب زۆری بكارئینان، ئەڤێ یەكێ هاوسەنگیا هێزێ تێكدا، ب تایبەتی كو شۆرەشگێران چەكێ گران و پاراستنا ئاسمانی نەبوو.

بەرامبەر درندەیا هێرشێ، و ژ ترسا دووبارەبوونا كارەساتێن ئەنفال و كیمبارانێ، كۆچا ملیۆنی یا بناڤودەنگ ل دوماهیا ئادارێ و دەسپێكا نیسانا ١٩٩١ رویدا. ب سەدان هزار، بەلكو ب ملیۆنان كورد بەرەڤ سنۆرێن چیایی یێن دژوار دگەل ئێران و توركیا رەڤین. دیمەن گەلەك دلتەزین بوون؛ پیر و زارۆك و ژن ل سەر بەفرێ و ل بن ئەسمانێ سار دمان، ژ سەرمایێ و برسان و نەخۆشیان دمرن، د كارەساتەكا مرۆڤایەتی دا كو ویژدانا جیهانێ هەژاند.

راگەهاندنا جیهانی وێنەیێن ڤێ مأساەتێ ڤەگوهاستن، ئەڤێ یەكێ فشارەكا مەزن خستە سەر جڤاكێ نێڤدەولەتی. ئەنجامێ هندێ، جڤاتا ئاسایشێ بڕیارا ژمارە ٦٨٨ ل پێنجی نیسانا ١٩٩١ دەركێشا، كو تێدا سەركوتكرنا وەلاتیان شەرمزار كر و داخوازا راوەستاندنا شەڕی كر. ل سەر بنەمایێ وێ بڕیارێ، ئەمریكا و بەریتانیا و فەرەنسا دەڤەرا دژە-فڕین ل باكوورێ هێلا ٣٦ دروستكرن، و كار بۆ دابینكرنا پەناگەهەكێ ئارام بۆ كوردان كرن، ئەڤێ یەكێ رێك ل هێزێن رژێمێ گرت كو فرۆكان بكاربینن و نەچار كرن ژ گەلەك دەڤەران پاشەكێشێ بكەن.

ئەنجامێن سیاسی: ژدایكبوونا قەوارێ هەرێما كوردستانێ :

پشتی بارودۆخ هەتا رادەیەكی جێگیر بووی و ئاوارە زڤرین، حكۆمەتا عیراقێ ئیدارەیا خۆ یا سڤیل و سەربازی ژ هەر سێ پارێزگەهێن كوردستانێ (هەولێر، سلێمانی، دهۆك) ل تشرینا ئێكێ ١٩٩١ كێشا، و گەمارۆیەكا ئابووری و كارگێری یا دووجار خستە سەر هەرێمێ (گەمارۆیا نێڤدەولەتی ل سەر عیراقێ، و گەمارۆیا بەغدا ل سەر كوردستانێ). ئارمانج ژ ڤێ هەنگاڤێ دروستكرنا ڤالاهیەكێ بوو دا كو پشێوی پەیدا ببیت و جڤاكێ كورد ب هەرێمیت.

بەلێ سەركردایەتیا كورد و جەماوەری ئەڤ مەترسیە كرە دەلیڤە. بۆ پركرنا ڤالاهیا كارگێری و یاسایی، بەرەیا كوردستانی بڕیار دا ئێكەم هەلبژارتنێن پەرلەمانی یێن ئازاد ل ١٩ی ئایارا ١٩٩٢ ئەنجام بدەت. ئەڤ هەلبژارتنە بوونە ئەگەرێ ئاڤاكرنا پەرلەمانێ كوردستانێ و دامەزراندنا حكۆمەتا هەرێما كوردستانێ. ئەڤ هەنگاڤە راگەهاندنا فیدراڵیەتێ بوو ب شێوەیەكێ كرداری، كو پاشان د دەستوورێ عیراقێ یێ سالا ٢٠٠٥ێ دا هاتە جێگیركرن.

میراتێ شۆرەشا رانیە د بیرەوەریا كوردان دا :

شۆرەشا رانیە ئەڤرۆ نە بتنێ رویدانەكا دیرۆكی یە؛ بەلكو پشكەكە ژ ناسنامەیا نەتەوەیی یا كوردی یا سەردەم. رویدانێن پێنجی ئادارێ سەلماند كو ئیرادا گەلان ژ بهێزترین رژێمێن دیكتاتۆر ب هێزترە. رانیە دەرگەهـ ل بەر كوردان ڤەكر دا كو بۆ ئێكەم جار د دیرۆكا نوو دا حوكمێ خۆ بكەن، و بناغێ ئەزموونەكا دیمۆكراسی دانا.

سالانە یادی وێ دهێتە كرن و ب پێنەماسیەكا فەرمی دهێتە هەژمارتن. ل رانیە، فێستیڤال و چالاكی دهێنە ئەنجامدان بۆ بلندراگرتنا رۆلێ باژێری و ئاكنجیێن وێ یێن كو دەسپێشخەر بوون د هەلكرنا پریشكێ دا.

وانەیێن وەرگرتی :

ژ گرنگترین وانەیێن شۆرەشا رانیە و راپەرینێ ب گشتی، گرنگیا یەكگرتنا نەتەوەیی بوو. د دەمێ راپەرینێ دا، جوداهیێن چینایەتی و سیاسی نەمان، و تفەنگ دگەل پەیڤێ، و باژێر دگەل گوندی ئێكگرتن. هەروەسا دیار بوو كو پشتبەستن ب خۆ و شكاندنا دیوارێ ترسی هەنگاڤا ئێكێ یە بەرەڤ گوهۆرینێ. زێدەباری هندێ، راپەرینێ گرنگیا فاكتەرێ نێڤدەولەتی د كێشەیا كورد دا دیار كر.

دوماهی :

رانیە ل پێنجی ئادارا ١٩٩١ وەك سپێدێ بوو كو تاریاتیا شەڤەكا درێژ ژ زۆرداریێ پارچە كر. نە بتنێ سەرهلدانەكا سەربازی بوو، بەلكو قیژینا ژیانێ بوو بەرامبەر مرنێ، و رەتكرنا كۆیلایەتیێ بوو. ب فەزلا وێرەكا خەلكێ رانیە و یێن دویڤ دا هاتین، دەڤەر ژ گۆرەپانەكا جینۆسایدێ بوو پەناگەهەكێ ئارام و ئەزموونەكا گەشەكرى.

ئەڤرۆ، د دەمەكی دا كو هەرێما كوردستانێ خودان پێگەهەكێ دەستووری و سیاسی یێ ناسیارە، چاڤێن نەوەیێن نوو ل سەر پێنجی ئادارێ و ل سەر رانیە دمینن، دا كو وانەیێن وێرەكیێ ژێ وەربگرن. دەرگەهێ راپەرینێ دێ د بیرەوەریا مە دا یێ ڤەكری مینیت، دا كو بیرا هەمیان بینیت كو ئازادی ناهێتە بەخشین، بەلكو دهێتە وەرگرتن، و پریشكەكا بچویك دشێت دارستانەكا زۆرداریێ بسۆژیت.

رێباز فەیسەل