شێخ سەعیدێ پیران
شێخ سەعیدێ پیران:
قیژیا ئایینی و ناسنامێ د روویێ دەولەتا نەتەوەیی یا نویدا
شێخ سەعیدێ پیران ئێک ژ وان کەسایەتیێن هەرە ب مشتومر و کارتێکەر دهێتە هەژمارتن د دیرۆکا رۆژهەلاتا ناڤینا نویدا، ب تایبەت د دیرۆکا پەیوەندیێن کوردی و تورکی دا د چارێکا ئێکێ یا سەدێ بیستێ دا. شێخ سەعید بتنێ سەرکردەکێ ئایینی یێ کەڤنار نەبوو، بەلکو سیمبولەک بوو بۆ قوناغەکا گوهۆڕینێ یا دژوار کو تێدا ئیمپراتۆریەتا عوسمانی یا کۆمکەر ژێک هەلوەشیا، و ل جهێ وێ دەولەتا نەتەوەیی یا تورکی یا عەلمانی ب سەرکردایەتیا مستەفا کەمال ئەتاتورک پەیدا بوو. شێخ سەعیدی سەرکردایەتیا شۆرەشا سالا ١٩٢٥ێ کر کو ب ناڤێ وی هاتە نیاسین، ئەوا کو بەرسڤەکا توند و ئالۆز بوو بۆ ژناڤبرنا خەلافەتا ئیسلامی و سیاسەتێن نەتەوەیی یێن دویرخەر کو کۆمارا تورکیا یا نوو گرتبوونە بەر. بۆ تێگەهشتن ژ ڤێ کەسایەتیێ و ڤێ رویدانێ، فەرە ئەم بچینە د ناڤ هویرکاتیێن ژیانا وی، و بارودۆخێ سیاسی یێ وی سەردەمی، و رەوشا شۆرەشێ، و دوماهیا وێ یا دلتەزین کو هەتا ئەڤرۆ ژی سێبەرا وێ ل سەر راستییا سیاسی یا دەڤەرێ مایە.
 |
| شێخ سەعیدێ پیران |
پەروەردە و ئاڤابوونا ئایینی و جڤاکی
شێخ سەعید ل سالا ١٨٦٥ێ ل دەڤەرا پالۆ یا سەر ب ویلایەتا ئەلعەزیز (ئیلازیغ) یا نوکە ژ دایک بوویە، و ژ بنەمالەکا ئایینی یا کەڤنارە کو رێزەکا مەزن ل دەڤ عەشیرەتێن کورد هەبوو. بنەمالا وی سەر ب تەریقەتا نەقشەبەندی بوون، کو ئێک بوو ژ تەریقەتێن سۆفیگەری یێن هەرە بەلاڤ و رێکخستی ل کوردستانێ و تورکیا، و ڤێ تەریقەتێ رۆلەکێ سەرەکی هەبوو نە بتنێ د رێنماییا روحی دا، بەلکو د رێکخستنا جڤاکی و سیاسی دا ژی.
شێخ سەعیدی خاندنەکا ئایینی یا ب هێز د قوتابخانێن کەڤنار (مەدرەسە) دا وەرگرت، کو تێدا فقه و تەفسیر و زمانێ عەرەبی و ئەدەبیاتا وێ خاندن، و ل ناڤبەرا چەندین ناڤەندێن ئایینی ل دەڤەرێ گەڕیا بۆ وەرگرتنا زانستی، ئەڤێ چەندێ ژی کر کو تۆرەکا بەرفرەهـ ژ پەیوەندیان دگەل زانایان و سەرۆک عەشیرەتان پەیدا بکەت. پشتی مرنا بابێ وی، وی سەرکردایەتیا تەریقەتێ گرتە دەست، و بوو مەرجەعەکێ ئایینی و جڤاکی کو کێشەیێن ناڤبەرا عەشیرەتان چارەسەر دکرن و خەلک د کارێن ئایینی و دنیایی دا ئاراستە دکرن. خودان کاریزمایەکا ب هێز و هەیبەتەکا ئایینی بوو کو کربوو پەیڤا وی ل دەڤ هزاران مرید و شوینکەفتیان بهێتە بیستن، و ئەڤە ئەو سەرمایە بوو کو پاشێ د بزاڤا خۆ یا چەکداری دا پشت پێ بەست.
بارودۆخێ سیاسی: ژ عوسمانیەتێ بەرەڤ کۆمارێ
بۆ تێگەهشتن ژ پالنەرێن شێخ سەعیدی، دڤێت ئەم سەیری وی عەردهەژێ سیاسی بکەین یێ کو ل دەڤەرێ دای پشتی شەڕێ جیهانی یێ ئێکێ. دەولەتا عوسمانی نوێنەراتیا پێکڤەگرێدانا ئیسلامی دکر کو تورک و کورد و گەلێن دی یێن موسلمان د بن سیبەرا خەلافەتێ دا کۆم دکرن. بۆ کوردان، دڵسۆزیا وان بۆ سۆلتانێ عوسمانی وەک خەلیفێ موسلمانان بوو، نە وەک حاکمەکێ تورک.
 |
| وێنەکێ شێخ سەعیدێ پیران |
دگەل بلندبوونا مستەفا کەمال ئەتاتورک و سەرکەفتنا شەڕێ سەربەخۆییێ، نیشانێن دەولەتا نوو دەستپێکرن دیار ببن، بەلێ ئەڤ دەولەتە ل سەر بنەمایێن تەمام جودا ژ یێن جاران هاتە ئاڤاکرن. ل سالا ١٩٢٣ێ کۆمار هاتە راگەهاندن، و ل ئادارا ١٩٢٤ێ جڤاتا نیشتمانی یا مەزن بڕیارا هەرە مەترسیدار دا کو ئەو ژی ژناڤبرنا خەلافەتا ئیسلامی بوو، و دەرکرنا بنەمالا عوسمانی، و گرتنا قوتابخانێن ئایینی و تەکیان، و گوهۆڕینا شەریعەتی ب یاسایێن رۆژئاوایی.
ئەڤ پێنگاڤە بوونە شوکەکا دووجارە بۆ شێخ سەعیدی و هەڤالێن وی. شوکا ئێکێ ئایینی بوو، چونکی وان ژناڤبرنا خەلافەتێ وەک شەڕەکێ دژی ئیسلامێ و هەلوەشاندنا ناسناما ئایینی یا جڤاکی ددیت. و شوکا دوویێ نەتەوەیی و سیاسی بوو، چونکی دەولەتا نوو دەستپێکر هەبوونا نەتەوا کورد نکۆلی لێ بکەت، و زمانێ کوردی قەدەغە کر، و سیاسەتا تورککرنا ب زۆری دەستپێکر، و پشت گۆهـ هاڤێتنا وان پەیمانێن کو د شەڕێ سەربەخۆییێ دا دابوونە کوردان بۆ حوکمێ زاتی یان مافێن کولتوری. ل ڤێرە غیرەتا ئایینی و هەستا نەتەوەیی یا بریندار گەهشتنە ئێک، دا کو ئەردی بۆ شۆرەشەکا گشتی ئامادە بکەن.
کۆمەلا ئازادی و ئامادەکاری بۆ شۆرەشێ
د ناڤ ڤی کەلەکەلێ دا، رێکخراوەکا نهێنی ب ناڤێ ئازادی ل سالا ١٩٢٣ێ هاتە دامەزراندن، کو ئەفسەرێن پێشتر و رەوشەنبیر و سەرۆک عەشیرەتێن کورد تێدا بوون. ئارمانجا کۆمەلێ دەستەبەرکرنا مافێن کوردان بوو د روویێ دەولەتا تورکیا یا نوو دا. هەرچەندە شێخ سەعید نە ئێک بوو ژ دامەزرێنەرێن کۆمەلێ، بەلێ پەیوەندی پێ کر و ب زووی بوو کەسایەتیا هەرە دیار تێدا ب فەزلا کارتێکرنا وی یا ئایینی کو پێدڤی بوو بۆ کۆمکرنا جەماوەرێ گوندنشین و عەشیرەتان، ئەوێن کو رەنگە درویشمێن نەتەوەیی یێن نوو ئەوان نە لڤینن ب قەد بانگەوازیا پاراستنا ئایینی.
پلان ئەوە بوو کو سەرهلدانەکا گشتی ل بهارا ١٩٢٥ێ بهێتە کرن، و شێخ سەعید ل گوند و باژێرێن کوردستانێ دگەڕیا ب ناڤێ ئامۆژگاریێن ئایینی، بەلێ د راستی دا وی مێشکێ خەلکی بۆ شۆرەشێ ئامادە دکر، و بەيعەت ژ سەرۆک عەشیرەتان وەردگرت بۆ جیهادێ دژی حوکمەتەکێ کو وی وەک حوکمەتەکا کافر وەسف دکر کو ئایین هەدماندیە.
پریشکا دەستپێکێ یا شۆرەشێ
وەک چەوا گەلەک جاران د شۆرەشێن مەزن دا رویددەت، رویدان بەری وەختێ پلان بۆ هاتیە دان دەستپێکرن ژبەر رویدانەکا ژ نیشکەکێ ڤە. ل شواتا ١٩٢٥ێ، دەما شێخ سەعید سەرەدانا گوندێ پیران دکر دگەل زەلامێن خۆ، مەفرەزەکا جەندرمەیێن تورک بزاڤ کر هندەک کەسێن داواکری یێن دگەل شێخ سەعیدی دەستەسەر بکەن. شێخ سەعیدی رەت کر وان رادەست بکەت ژبەر رێزگرتن ل رێوڕەسمێن مێڤانداریێ و هەستیاریا بارودۆخی، و کار گەهشتە تەقەکردنێ کو تێدا هندەک کەس هاتنە کوشتن و بریندارکرن.
دەنگوباس وەک ئاگرێ کاھێ بەلاڤ بوو، و ئەڤ رویدانە وەک راگەهاندنا دەستپێکرنا شۆرەشێ هاتە هەژمارتن. شێخ سەعید خۆ د بارودۆخەکێ وەسا دا دیت کو نەچار بوو جیهادێ رابگەهینیت بەری ئامادەکاریێن سەربازی ب دوماهی بهێن، ڤێجا فەتوایەک دەرکر و راگەهاند کو حوکمەتا ئەنقەرە ژ ئیسلامێ دەرکەفتیە ب هەدماندنا خەلافەتێ، و شەڕکرن دژی وێ ئەرکەکێ شەرعی یە.
رەوشا شۆرەشێ و بەرەڤ ئامەدێ
هێزێن شێخ سەعیدی ب لەزاتیەکا سەرسورمان لڤین، ب مفاوەرگرتن ژ سروشتێ چیایی یێ ب زەحمەت و پشتەڤانیا جەماوەری یا مەزن. شۆرەشگێڕان دەست ب سەر باژێرۆکێ دارا هێنی دا گرت و وەک پایتەختەکێ کاتی راگەهاند، و شێخ سەعیدی والی و فەرماندەیێن سەربازی بۆ دەڤەرێن رزگارکری دیار کرن. د ماوێ چەند حەفتیان دا، هێزێن شۆرەشێ دەست ب سەر رووبەرێن بەرفرەهـ دا گرت کو باژێرێن وەک ئەلعەزیز و موش و چەولیگ تێدا بوون، و هێزا سەرەکی ب سەرکردایەتیا شێخ سەعیدی بخۆ بەرەڤ ئارمانجا مەزن چوو: باژێرێ ئامەدێ (دیاربەکر) یێ قاییمکری.
هێرشکرنە سەر ئامەدێ خالەکا وەرچەرخانێ یا گرنگ بوو. شۆرەشگێڕان باژێر گەمارۆ دا و دەست ب هێرشێ کر، و کۆمەک ژ وان چوونە د ناڤ دیوارێن باژێری دا ب هاریکاریا هندەک ئاکنجیان. بەلێ، وان بەرەڤانیەکا توند ژ لایێ سەربازێن تورک ڤە دیت یێن کو باش هاتبوونە پاراستن و خودان چەکێن نوو و مەکینەیێن تەقەیێ بوون، ئەڤە ژی ئەو تشت بوو یێ کو شۆرەشگێڕان نەبوو چونکی وان ب چەکێن سادە و تفەنگێن کەڤن شەڕ دکر.
بەرسڤا حوکمەتێ و سەرکوتکرن
حوکمەتا ئەنقەرە هەست ب مەترسیا بارودۆخی کر، ڤێجا سەرۆک وەزیران فەتحی ئۆکیار دەست ژ کار کێشا کو ب وێ چەندێ هاتبوو تومەتبارکرن کو یێ سستە، و عیسمەت ئینۆنۆ بوو سەرۆک وەزیران، ئەوێ کو ب توندی و دەستێ ئاسنین دهاتە نیاسین. حوکمەتێ یاسایا تەقریرا سەکونێ راگەهاند، کو دەستهەلاتێن رەها دانە حوکمەتێ بۆ کپکرنا ئۆپۆزسیۆنێ و رۆژنامەڤانیێ و حزبان.
تورکیا پتر ژ ٥٠ هزار سەرباز کۆم کرن، و فڕۆکە بکارئینان بۆ بومبەبارانکرنا سەنگەرێن شۆرەشگێڕان، ئەڤە ژی فاکتەرەک بوو کو شێخ سەعیدی چو شیان نەبوون د روویێ دا ب راوەستیت. هەروەسا فەرەنسا رێ دا تورکیا کو رێکا ئاسن یا د ناڤ سوریا را دەرباز دبیت (کو د بن مانداتێ فەرەنسی دا بوو) بکاربینیت بۆ ڤەگوهاستنا هێزێن تورک دا کو شۆرەشگێڕان ژ ئالیێ باشوور ڤە گەمارۆ بدەن، ئەڤێ چەندێ ژی گورزەکێ ب هێز ل رێکێن دابینکرن و لڤینا شۆرەشگێڕان دا.
ئەگەرێن شکەستنێ و ژێککەفتنێ
ل ناڤەڕاستا بهارا ١٩٢٥ێ، تەرازی بەرەڤ بەرژەوەندیا سوپایێ تورکیا یێ رێکخستی چوو. گەمارۆدانا ئامەدێ شکەست و شۆرەشگێڕان زیانێن مەزن دیتن، ئەڤێ چەندێ ژی نەچار کرن کو پاشەکێشێ بکەن. ورەیا عەشیرەتان دەستپێکر بهەرفیت، و جوداهیێن ناڤخۆیی پەیدا بوون، چونکی هندەک عەشیرەتان پێ باشتر بوو بێلایەن بمینن یان ژی پشتەڤانیا حوکمەتێ بکەن ژ ترسا سزادانێ یان ژی بۆ دەستکەفتان.
زێدەباری ڤێ چەندێ، بالادەستیا سەربازی و تەکنیکی یا سوپایێ تورک یا ئێکجار مەزن بوو. ئازایەتیا شوینکەفتیێن شێخ سەعیدی تێرا هندێ نەدکر کو د روویێ فڕۆکە و تۆپان دا ب راوەستن. هەروەسا رەنگێ ئایینی یێ شۆرەشێ، هەرچەندە د کۆمکرنا خەلکی دا یێ ب هێز بوو، بەلێ کر کو ژ پشتەڤانیا دەرەکی بێبەش بیت، و نەشیا هێزێن نێودەولەتی بۆ لایێ خۆ راکێشیت یێن کو پێ باشتر بوو سەرەدەریێ دگەل رژێما ئەتاتورک یا عەلمانی و جێگیر بکەن.
دەستەسەرکرن و دادگەهکرن
دگەل تەنگاڤکرنا وی، شێخ سەعیدی بزاڤ کر بەرەڤ سنوورێن ئیرانێ پاشەکێشێ بکەت، بەلێ ل ناڤەڕاستا نیسانا ١٩٢٥ێ ل سەر پرا ڤارتۆ هاتە دەستەسەرکرن، و دهێتە گۆتن کو ئەڤ چەندە ب خیانەتا کەسەکێ نێزیک ل وی بوویە، کو ئەڤە تشتەکێ دووبارەیە د گەلەک شۆرەشێن کوردی دا.
شێخ سەعید و هەڤالێن وی یێن سەرکردە ب دەستبەستراوی برنە ئامەدێ، و ل وێرێ ل بەرامبەر دادگەهێن سەربەخۆییێ راوەستان. ئەڤ دادگەهە دادگەهێن سەربازی یێن نائاسایی بوون، ئارمانجا وان ژناڤبرنا نەیارێن سیاسی بوو پتر ژ جێبەجێکرنا دادپەروەریێ. تومەتێن ئاراستەی وان هاتینە کرن خیانەتا مەزن بوو، و بزاڤ بۆ جوداکرنا پشکەک ژ ئاخا دەولەتێ، و بکارئینانا ئایینی بۆ مەرەمێن سیاسی، و بزاڤا ڤەگەراندنا خەلافەتێ.
د دەمێ دادگەهکرنێ دا، شێخ سەعیدی خۆراگری و سەباتا خۆ پاراست، و بەرەڤانی ژ هەلوێستێ خۆ کر وەک هەلوێستەکێ ئایینی یێ شەرعی، و جەخت ل سەر وێ چەندێ کر کو وی بۆ مەرەمێن کەسی شۆرەش نەکریە بەلکو بۆ سەرخستنا وێ چەندێ یا کو وی ب حەق ددیت. بەلێ، بڕیار بەری هینگێ هاتبوو دان. بڕیارا سێدارەدانێ بۆ شێخ سەعید و ٤٧ هەڤالێن وی دەرکەفت.
سێدارەدان و پەیڤێن دوماهیێ
ل سپێدەهیا رۆژا ٢٩ێ حوزەیرانا ١٩٢٥ێ، بڕیارا سێدارەدانێ ل گۆڕەپانا مزگەفتا چیا ل ئامەدێ هاتە جێبەجێکرن. بەری کو پەتێ سێدارێ بکەنە ستۆیێ وی، حاکمێ سەربازی ژێ پرسی کا چو پەیڤێن وی هەنە، شێخ سەعیدی ل سەر پارچە کاغەزەکێ نڤیسی یان ژی هندەک پەیڤ گۆتن کو د بیردانکا کوردی و تورکی دا مانە ساخ، دەما گۆتی: ژیانا سروشتی بەرەڤ دوماهیێ دچیت، و ئەز چ جاران پەشیمان نیم دەما ئەز خۆ د رێکا خودێ دا دکەمە قوربانی، ئەم کەیفخۆشین چونکی نەوەیێن مە دێ ل بەرامبەر دوژمنان ب مە سەربلند بن.
سێدارەدان هاتە جێبەجێکرن، و شێخ سەعید و هەڤالێن وی د گۆڕەکێ ب کۆم دا هاتنە ڤەشارتن کو جهێ وێ هەتا ئەڤرۆ یێ نەدیارە، ئەڤە ژی بزاڤەک بوو ژ لایێ دەستهەلاتداران ڤە دا کو نەهێلن گۆڕێ وی ببیتە مەزارگەهـ یان سیمبولەک بۆ بەرخودانێ.
پشتی شۆرەشێ: ئەنجام و کاردانەوە
شۆرەشا شێخ سەعیدی و کپکرنا وێ ئەنجامێن مەزن هەبوون کو پاشەرۆژا تورکیا یا نوو دیار کر. پشتی ژناڤبرنا شۆرەشێ، حوکمەتێ هەلمەتەکا سزادانێ یا بەرفرەهـ ل دەڤەرێن رۆژهەلات دەستپێکر. هزاران خێزانێن کورد بەرەڤ رۆژئاوایێ تورکیا هاتنە کۆچبەرکرن دا کو کۆمبوونێن کوردان ژێک بەلاڤ بکەن، و یاسایێن توند دەرکەفتن کو ب تەمامی بکارئینانا زمانێ کوردی ل جهێن گشتی قەدەغە دکر، و ناڤێن گوند و باژێرێن کوردان بۆ ناڤێن تورکی هاتنە گوهۆڕین.
ل سەر ئاستێ سیاسی، حوکمەتێ شۆرەش وەک بەهانە بکارئینا بۆ ژناڤبرنا ئۆپۆزسیۆنا سیاسی ل هەمی تورکیا، کو حزبا کۆماری یا پێشکەفتنخواز یا ئۆپۆزسیۆن هاتە هەلوەشاندن، و سەرکردەیێن وێ هاتنە تومەتبارکرن ب هەڤسۆزیێ دگەل پاشکەفتنا ئایینی ئەوا شێخ سەعیدی نوێنەراتیا وێ دکر، ئەڤێ چەندێ ژی حوکمێ ئێک حزبی ب سەرکردایەتیا حزبا گەل یا کۆماری بۆ دەهان سالان جێگیر کر.
سیمبولێ شێخ سەعیدی ئەڤرۆ
پشتی دەربازبوونا سەد سالان، شێخ سەعید هێشتا کەسایەتیەکا سەرەکی یە د بیردانکا گشتی دا. بۆ دەولەتا تورکیا یا فەرمی و پشکەکا مەزن ژ نەتەوەپەرستێن تورک، ئەو وەک یاخیەکێ پاشکەفتی و سیخورێ ئیمپریالیزما بەریتانی دهێتە دیتن (سەرەڕای نەبوونا بەلگەیێن دیرۆکی یێن ب هێز کو پشتەڤانیا بەریتانی یا راستەوخۆ بۆ شۆرەشێ بسەلمینن)، و وەک کەسەکێ کو هەڕەشە ل ئێکەتیا دەولەتا عەلمانی کری.
بەلێ بۆ کوردان، و بۆ تەوەرێن ئیسلامی ل تورکیا، شێخ سەعید سیمبولێ شەهیدبوون و بەرخودانێ یە. نەتەوەپەرستێن کورد وی وەک قارەمانەکێ نەتەوەیی دبینن یێ کو ژیانا خۆ پێشکێشی مافێن گەلێ خۆ کری، د دەمەکێ دا ئیسلامی وی وەک قارەمانەکێ ئایینی دبینن یێ کو بەرەڤانی ژ خەلافەت و شەریعەتی کری د روویێ رۆژئاوایی کرنا ب زۆری دا. ئەڤ تێکەلەیا بێ وێنە د کەسایەتیا وی دا، کو سەرکردەکێ ئایینی و رێبەرێ جڤاکەکێ چەوساندی یێ نەتەوەیی بوو، کریە کو وێنە و ناڤێ وی د خوەنیشاندان و ئەدەبیاتا سیاسی دا هەتا ئەڤرۆ یێ ئامادە بیت.
دوماهی
چیرۆکا شێخ سەعیدێ پیران بتنێ پشکەک نینە ژ دیرۆکا سەربازی، بەلکو کورتکرنا وی ململانێ توندە یێ کو دەڤەرێ بخۆ ڤە دیتی د ناڤبەرا ناسنامەیێن کەڤن (ئایین، عەشیرەت، خەلافەت) و ناسنامەیێن نوو (دەولەتا نەتەوەیی، عەلمانیەت، مەرکەزیەت). شۆرەشا وی قیژیا نەرازێبوونێ بوو د روویێ وی گوهۆڕینا ب زۆری و ب لەز دا یا کو ژ سەرێ دەستهەلاتێ هاتبوو سەپاندن، و بزاڤەکا بێ ئۆمێد بوو بۆ پاراستنا جیهانەکێ کو بەرەڤ نەمانێ دچوو.
سەرەڕای شکەستنا وێ یا سەربازی، شۆرەشا شێخ سەعیدی سەرکەفت د جێگیرکرنا هشیاریا دۆزا کوردی وەک دۆزەکا سیاسی و ناسنامەیەکا جودا کو ناهێتە بەرزەکرن بتنێ ب بڕیار و یاسایان. رۆژان سەلماند کو سەرەدەرییا ئەمنی و سەربازی دگەل کێشەیێن کولتوری و جڤاکی رەنگە ئاگری بۆ دەمەکێ کێم کپ بکەت، بەلێ پشکۆیێ ل بن خۆلەمێشێ ب گەرمی دهێلیت، و ئەڤە ژی د وان سەرهلدانێن دویڤدا دیار بوو یێن کو دەڤەرێ د دەهان سالێن پاشتر دا بخۆ ڤە دیتین. شێخ سەعیدێ پیران، ب جەمەدانی و پەتێ سێدارێ ل دەورێ ستۆیێ وی، وەک وێنەیەکێ سیمبولی دمینیت کو کارەسات و ئالۆزیێن رۆژهەلاتا ناڤینا پشتی ئیمپراتۆریەتان کورت دکەت، و شاهدەک بوو ل سەر وی بهایێ گران یێ کو گەل ددەن د رێکا گەریان ل دویڤ پێناسا خۆ دا د وان نەخشەیێن کو یێن دی کێشاین.
بوچونا خو لسەر بابەتی بدە