سولتان ئورخان غازی

 

ئورخان غازی :

ئورخان غازی: ئەندازیارێ دەولەتا عوسمانی و دامەزرێنەرێ دویێ

دهێتە هەژمارتن سولتان ئورخان کورێ عوسمان کورێ ئەرتەغرول، یێ کو ب ناسناڤێ ئورخان غازی دهێتە نیاسین، ئێک ژ دیارترین کەسایەتیێن د دیرۆکا ئیسلامی و جیهانی دا، و ستوینا سەرەکی یا کو خەونا عوسمانی ژ بتنێ ئیمارەتەکا سنووری یا بچووک و کۆمەکا عەشیرەتان گوهۆری بۆ دەولەتەکا خودان دامەزراوە و سیستم و سوپایەکێ رێکخستی. ئەگەر عوسمانێ ئێکێ چاندنا تۆڤی بیت، ئەڤە ئورخان ئەو بوو یێ کو چاڤدێری لێ کری دا ببیتە دارەکا رەه و ریشالێن وێ د قاییم. د قۆناغەکا هەستیار دا دەسهەلات گرتە دەست کو پێدڤی ب ڤەگوهاستنێ هەبوو ژ ژیانا کۆچەری و جیهادێ عەشایەری بۆ ژیانا جێگیربوون و شارستانیەتێ، و ب زیرەکی شیا بنەمایێن کارگێری و سەربازی دابنیت کو ئیمپراتۆریەتا عوسمانی بۆ چەندین سەدەیێن پاشتر ل سەر رێڤە چوو. د ڤی بابەتی دا، دێ چوینە د ناڤ هوورگلیێن ژیانا ڤی سولتانی یێ مەزن دا، ژ دەسپێکا مەزنبۆنا وی، دەربازبوون ب فتوحاتێن وی ل ئەنادۆل و بەلکان، و گەهشتن ب چاکسازیێن وی یێن کارگێری و وەغەرکرنا وی.

وێنەکێ سولتان ئورخانی

پەروەردە و دەسپێک

ئورخان ل باژێرێ سۆگوت ژ دایک بوویە، پایتەختێ ئیمارەتا عوسمانی یا ئێکێ، و زۆربەیا ژێدەرێن دیرۆکی ئاماژێ ب وێ چەندێ دکەن کو ژدایکبوونا وی ل سالا ١٢٨١ زایینی بوویە، و هاتیە گۆتن ژی ١٢٨٨. ئەو کورێ دویێ یێ عوسمان کورێ ئەرتەغرولە ژ هەڤژینا وی مال خاتوون کچا شێخ ئەدەبالی، رێبەرێ روحی یێ دەولەتا نوو. ئورخان د ژینگەکا سەربازی و ئایینی دا مەزن بوو، کو پرەنسیپێن سوارچاکی و جیهادێ ژ بابێ خۆ وەرگرتن، و پەروەردەکا ئایینی و روحی ژ باپیرێ خۆ یێ دەیکێ و زانایێن دەوروبەرێن بابێ خۆ وەرگرت.

ژ زارۆکینیا خۆ، ئورخان د گەل بابێ خۆ د هەواڵێن وی یێن سەربازی دا بوو، ئەڤێ چەندێ ئەزموونەکا مەیدانی یا بەرفرەه و زیرەکیەکا سیاسی یا زوو دایێ. ئەو بتنێ میرەک نەبوو کو ل هیڤیا تەختی بیت، بەلکو فەرماندەیەکێ سەربازی یێ جهێ باوەریێ بوو، کو بابێ وی فەرماندەییا چەندین گەمارۆدان و شەڕان دژی بیزەنتییان دابوو دەستێ وی. لێهاتیبوونا وی ب روونی د گەمارۆدانا باژێرێ بورسا دا دیار بوو، یا کو بۆ چەندین سالان بەردەوام بوو، کو ئورخان فەرماندەیێ راستی یێ هێزێن عوسمانی بوو د قۆناغێن دوماهیێ یێن گەمارۆدانێ دا ژ بەر نەخۆشیا بابێ وی و مەزنبۆنا تەمەنێ وی.

وەرگرتنا دەسهەلاتێ و هەلوێستێ دلنزمێ

دامەزرێنەر عوسمانێ ئێکێ ل سالا ١٣٢٦ زایینی وەغەر کر، و ل دویڤ خۆ ئیمارەتەکا گەشەدار و میراتەکێ مەعنەوی یێ مەزن هێلا. ب وەغەرکرنا بابی، ئێک ژ جوانترین چیرۆکێن فداکارییا سیاسی د دیرۆکا عوسمانییان دا دەرکەفت. ئورخانی برایەکێ مەزنتر هەبوو ب ناڤێ عەلائەدین. هەرچەندە داب و نەریت بەر ب یێ مەزنتر دچوون، لێ جڤاتا شۆرا و فەرماندەیێن سەربازی بەر ب ئورخانی ڤە چوون ژ بەر چالاکییا وی یا سەربازی و ئەزموونا وی یا سەرکردایەتیێ.

مورا سولتان ئورخانی

دیرۆکنووس ڤێدگوهێزن کو ئورخانی دەسهەلات پێشنیار کر بۆ برایێ خۆ عەلائەدین، و گۆتێ کو تو ژ من هەژیتر یی بۆ ڤێ چەندێ. لێ عەلائەدین، یێ کو حەز ل سەر گۆشەگیری و پەرستن و زوهدیێ دکر، پێشنیار رەت کر و گۆتە برایێ خۆ: بابێ من د ژیانا خۆ دا دوعایێن پاشایەتیێ بۆ تە کرینە و تو کرییە فەرماندەیێ سوپای، ڤێجا پاشایەتی یا تە یە. ئورخانی دەسهەلات قەبوول کر، لێ برایێ خۆ ب تەنێ نەهێلا، بەلکو کرە وەزیر و راوێژکارێ خۆ، و عەلائەدین ئەو مێشک بوو یێ ل پشت چەندین چاکسازیێن کارگێری و سەربازی یێن کو سەردەمێ ئورخانی پێ دهاتە نیاسین. ئەڤ هەڤکارییا د ناڤبەرا هەردوو برایان دا دەولەتا نوو ژ ململانێیێن ل سەر دەسهەلاتێ پاراست، ئەو ململانێیێن کو چەندین دەولەتێن ئیسلامی و تورکی یێن بەری هینگێ ژناڤبرین.

ڤەکرنا بورسا و کرنا وێ ب پایتەخت

ئێکەم و گرنگترین دەستکەفت د سەردەمێ ئورخانی دا، تاجکرنا بزاڤێن بابێ وی بوو ب ڤەکرنا باژێرێ بورسا ل سالا ١٣٢٦ێ. بورسا باژێرەکێ بیزەنتی یێ قاییم و گرنگ بوو ژ لایێ ستراتیژی و بازرگانی ڤە. ڤەکرن نە ب زۆری و شمشێری بوو، بەلکو ب گەمارۆدان و دانوستاندن بوو. حاکمێ باژێری یێ بیزەنتی زانی کو چو هیڤی نینن هاریکاری ژ قوستەنتینیێ بگەهیتێ، و سەرەدەرییا باش یا عوسمانییان د گەل جیرانێن وان دیت، ڤێجا باژێر رادەستی ئورخانی کر بەرامبەر پاراستنا گیان و مال و مۆلکان.

بەشەک ژ دیوارێن کەلها باژێرێ بورسایێ

چوونا ئورخانی بۆ ناڤ بورسا بتنێ سەرکەفتنەکا سەربازی نەبوو، بەلکو خالەکا وەرچەرخانێ یا شارستانی بوو. ئورخانی پایتەخت ژ سۆگوت ڤەگوهاست بۆ بورسا، دا کو قۆناغا ڤەگوهاستنێ ژ "ئیمارەتا چادران" بۆ "دەولەتا باژێران" دەستپێ بکەت. ل بورسا، تەلارسازییا عوسمانی یا دەسپێکێ دیار بوو، و دراڤ هاتە لێدان، و باژێر بوو سەنتەرەکێ بازرگانی کو رۆژهەلات ب رۆژئاڤا ڤە گرێ ددا. عوسمانێ ئێکێ ل بورسا هاتە ڤەشارتن ل دویڤ وەسیەتا وی، و باژێر بوو پایتەختێ دەولەتێ و مەزارێ سولتانێن ئێکێ.

شەڕێ پێلیکانۆن و بەرفرەهبوون ل ئەنادۆلێ

پشتی کەفتنا بورسا، ئیمپراتۆرێ بیزەنتی ئەندرۆنیکۆسێ سێیێ هەست ب مەترسییا بارودۆخی کر، ڤێجا ب خۆ سەرکردایەتییا سوپایەکێ کر دا کو بەرەڤانیێ ژ باژێرێن مایین یێن بیسینیا بکەت، ب تایبەت نیسیا (ئیزنیک) و نیکۆمیدیا (ئیزمیت). هەردوو سوپا د شەڕێ پێلیکانۆن (مالتەپە) دا ل سالا ١٣٢٩ێ گەهشتنە ئێک.

ئەڤ شەڕە ئێکەم رووبەرووبوونا راستەوخۆ بوو د ناڤبەرا سولتانەکێ عوسمانی و ئیمپراتۆرەکێ بیزەنتی دا د مەیدانێ دا. ئورخانی زیرەکیەکا تاکیتیكی یا مەزن نیشان دا، و تیرهاڤێژ و سروشتێ ئەردی بۆ بەرژەوەندییا خۆ بکارئینا. شەڕ ب سەرکەفتنەکا ئێکجارەکی بۆ عوسمانییان ب دوماهی هات و ئیمپراتۆرێ بیزەنتی بریندار بوو و رەڤی. ئەڤ شەڕە وەک راگەهاندنا دوماهی هاتنا هەبوونا راستی یا بیزەنتییان بوو ل ئاسیایا بچووک.

پشتی ڤێ سەرکەفتنێ، باژێرێن بیزەنتی ئێک ل دویڤ ئێکێ کەفتن. باژێرێ نیسیا (ئیزنیک) ل سالا ١٣٣١ێ هاتە ڤەکرن پشتی گەمارۆدانەکا درێژ، ئەو باژێرێ کو رۆژەکێ پایتەختێ ئیمپراتۆریەتا بیزەنتی بوو و سیمبولەکێ ئایینی یێ مەزن بوو بۆ مەسیحییان. ئورخانی ب رەحم د گەل خەلکێ وێ سەرەدەری کر، و رێ دا هەر کەسێ بڤێت بار بکەت و یێ بڤێت بمینیت ب مەرجێ دانا جزیێ، و کەنیسەیا ئایا سۆفیا ل وێ دەرێ گوهۆری بۆ مزگەفتێ. پاشان تۆر هاتە سەر نیکۆمیدیا (ئیزمیت) یا کو ل سالا ١٣٣٧ێ هاتە ڤەکرن، و ب ڤێ چەندێ ئورخانی کۆنترۆلا هەمی دەڤەرا باکوورێ رۆژئاڤایێ ئەنادۆلێ کر و سنوورێن وی گەهشتنە کەنارێن بۆسفۆر و دەریایا مەرمەرە.

زێدەکرنا ئیمارەتا قەراسی و گەهشتن ب دەریایێ

ئورخان بتنێ ب بەرفرەهبوون ل سەر حسابا بیزەنتییان نەوەستا، بەلکو چاڤێ وی ل ئیمارەتێن تورکمان یێن جیران ژی بوو. ئیمارەتا "قەراسی" ل رۆژئاڤا و باشوورێ ئەردێن عوسمانییان بوو و ل سەر دەریایا ئیجە و گەروویا دەردەنیل بوو. ئورخانی ململانێیا ناڤخۆیی د ناڤبەرا میرێن ڤێ ئیمارەتێ دا بکارئینا دا کو ل سالا ١٣٤٥ێ زێدەی دەولەتا خۆ بکەت.

زێدەکرنا ئیمارەتا قەراسی دەستکەفتەکێ ستراتیژی یێ مەزن بوو ژ بەر دوو ئەگەران: ئێکەم ئێکخستنا بەرەیێ ئیسلامی ل وێ دەڤەرێ، و دویەم و گرنگتر ئەوە کو ئیمارەتا قەراسی خودان کەشتیگەلەکا دەریایی و شارەزایێن دەریایی بوو، ئەڤە ژی ئەو تشت بوو یێ کو عوسمانییان کێم، چونکی ئەو سوارچاکێن ئەردی بوون. ب زێدەکرنا ڤێ ئیمارەتێ، ئورخانی کەشتیگەل و فەرماندەیێن وێ یێن دەریایی بۆ مان، ئەڤێ چەندێ رێ خۆش کر بۆ گاڤا هەرە مەترسیدار و گرنگ د دیرۆکا وی دا: دەربازبوون بۆ ئەورۆپا.

دەربازبوون بۆ رۆمەلی: دەسپێکا هەبوونا عوسمانی ل ئەورۆپا

دەربازبوونا عوسمانییان ژ ئاسیا بۆ ئەورۆپا (رۆمەلی) دیارترین رووداوە د سەردەمێ ئورخانی دا، یا کو رێڕەوێ دیرۆکا جیهانی گوهۆری. ئەڤ دەربازبوونە نە هێرشەکا هەڕەمەکی بوو، بەلکو ئەنجامێ تێکەلکرنێن سیاسی یێن زیرەک بوو.

ئیمپراتۆریەتا بیزەنتی د ناڤ شەڕەکێ ناڤخۆیی یێ دژوار دا بوو د ناڤبەرا ئیمپراتۆر یۆحەنا پێنجێ پالۆلۆگۆس و هەڤڕکێ وی یۆحەنا شەشێ کانتاکۆزین. کانتاکۆزین داخوازییا هاریکاریێ ژ سولتان ئورخانی کر دژی هەڤڕکێن خۆ، و پێشنیار کر کو کچا خۆ شازادە تیۆدۆرا بدەتێ. ئورخانی قەبوول کر، و هەڤپەیمانی چێبوو، و هێزێن عوسمانی بۆ پشتەڤانییا کانتاکۆزین رەوانە کرن.

پەیوەندی د ناڤبەرا هەردوو لایەنان دا ب هێز بوو، و سەربازێن عوسمانی د گەروویان دا دەرباز دبوون بۆ هاریکارییا هەڤپەیمانێ خۆ و پاشان دزڤرین. لێ ل سالا ١٣٥٣ێ، کانتاکۆزین جارەکا دی داخوازییا هاریکاریێ ژ ئورخانی کر دژی سربییان، و بەرامبەر ڤێ هاریکاریێ، کانتاکۆزین قەلایەکا بچووک ل نیمچە دوورگەیا گالیپۆلی ب ناڤێ "تزیمبی" دا عوسمانییان دا کو ببیتە بنگەهەک بۆ وان.

ئورخانی کورێ خۆ یێ مەزن و دەستێ خۆ یێ راستێ "سولەیمان پاشا" وەک فەرماندەیێ ڤێ هەواڵێ دەستنیشان کر. سولەیمان پاشا د گەل سەربازێن خۆ دەرباز بوو و ل قەلایێ جێگیر بوون. و د شەڤەکا سالا ١٣٥٤ێ دا، عەردلەرزەکا وێرانکەر ل دەڤەرا گالیپۆلی دا، کو بوو ئەگەرێ هەڕفینا دیوارێن باژێر و قەلایێن بیزەنتی ل وێ دەڤەرێ، ژ وان ژی قەلایا گالیپۆلی یا ستراتیژی. سولەیمان پاشا و سەربازێن وی ب لەز چوون دا قەلایێن هەڕفتی بگرن بەری بیزەنتی دووبارە ئاڤا بکەن، و عوسمانییان ئەڤ عەردلەرزە وەک ئاماژەیەکا خودایی بۆ پشتەڤانییا فتوحاتێن خۆ دیت. ئورخانی داخوازیێن ئیمپراتۆری بۆ زڤراندنا قەلایان رەت کرن، و گۆت کو خودێ ئەڤە بۆ وی ڤەکرینە. ب ڤێ چەندێ، عوسمانییان ئێکەم جهێ پێیێ هەمیشەیی ل کیشوەری ئەورۆپا بدەستخست، و سەردەمێ فتوحاتان ل بەلکان دەستپێ کر.

چاکسازیێن کارگێری و سەربازی: ئاڤاکرنا دەولەتێ

ئورخان بتنێ فاتیحەک نەبوو، بەلکو پیاوێ دەولەتێ یێ پلە بلند بوو. ب هاریکارییا برایێ خۆ و وەزیرێ خۆ عەلائەدین پاشا، ئورخانی ئەو سیستم دامەزراندن یێن کو ئیمارەت گوهۆری بۆ دەولەتێ:

ئێکەم: دامەزراندنا سوپایێ رێکخستی (ئینکشاری)

بەری سەردەمێ ئورخانی، سوپایێ عوسمانی ژ خۆبەخشێن تورکمان پێکدهات کو بۆ دەستکەفتان شەڕ دکر و پشتی ب دوماهی هاتنا شەڕی دچوون. ئورخانی زانی کو گەمارۆدانا قەلایان و فتوحاتێن درێژخایەن پێدڤی ب سوپایەکێ هەمیشەیی و پیشەکار هەیە کو مووچەیێن رێکخستی وەرگرن.

ئورخانی تیپێن پیادە "یایا" و سوارچاکێن "موسەلەم" پێکئینان. پاشان کار گەشە کر بۆ دەسپێکا پێکئینانا "سوپایێ ئینکشاری" (سەربازێن نوو)، یێ کو پشت ب وەرگرتنا زارۆکێن مەسیحی دبەست و پەروەردەکا ئیسلامی و سەربازی یا توند دکرن دا کو دڵسۆزییا وان بتنێ بۆ سولتانی بیت. ئەڤ سوپایە بوو هێزا لێدەر یا دەولەتا عوسمانی بۆ چەندین سەدەیان.

هێزا ئنکشاری

دویەم: لێدانا دراڤی

د سەردەمێ بابێ وی عوسمانی دا، دراڤێ دهاتە بکارئینان دراڤێ سەلجووقیان یان بیزەنتییان بوو، د گەل هەبوونا هندەک دراڤێن سیمبولی. لێ ئورخانی فەرمان دا ب لێدانا ئێکەم دراڤێ زیڤ یێ عوسمانی (ئاقچە) ب شێوەیەکێ فەرمی و بەرفرەه ل بورسا ل سالا ١٣٢٧ێ، کو ئەڤە راگەهاندنەکا ئاشکرا بوو بۆ سەربەخۆیا ئابووری و سیاسی یا تمام ژ دەولەتا سەلجووقی یا کو ب کریار ب دوماهی هاتبوو.

سێیەم: رێکخستنا کارگێری و وەزارەت

ئورخانی پۆستێ "وەزیر" داهێنا دا کو هاریکارییا سولتانی بکەت د رێڤەبرنا کاروبارێن دەولەتێ دا، و برایێ وی عەلائەدین ئێکەم کەس بوو ڤی ناسناوی هەلگرتی. هەروەسا دیوانا هۆمایۆنی هاتە رێکخستن دا کو ببیتە جڤاتەکا راوێژکاری و جێبەجێکار. و ئەردێن ڤەکری هاتنە دابەشکرن بۆ "سەنجەق" (لیوا) کو حاکمێن کارگێری و قاضی ل سەر دهاتنە دەستنیشانکرن بۆ جێبەجێکرنا شەریعەتی و جوداکرنا کێشەیان.

چوارەم: تەلارسازی و ئاڤاهیێن گشتی

ئورخانی گرنگی ب ئاڤاکرنا مزگەفت و قوتابخانە و تەکیان دا. سەردەمێ وی ب دەرکەفتنا "ستایلێ بورسا" د تەلارسازیێ دا دهاتە نیاسین، یێ کو د ناڤبەرا سادەییا سەلجووقی و کاریگەریێن بیزەنتی دا کۆم دکر. ئێکەم زانکۆیا عوسمانی ل ئیزنیک ل سالا ١٣٣١ێ ئاڤا کر، و "ئیمارەت" (تەکیا) چێکرن یێن کو خوارنا بێبەرامبەر پێشکێشی هەژاران و رێبواران دکر، ئەڤێ چەندێ جەماوەرییا دەولەتێ ل دەڤ دانیشتووانێن موسلمان و مەسیحی ب هەمان شێوە زێدە کر.

شاهدیا ئیبن بەتوتە

گەریادێ ناڤدار ئیبن بەتوتە ل سەردەمێ سولتان ئورخانی سەرەدانا ئەنادۆلێ کر، و ل دۆر وی وەسفەک نڤیسی کو پێگەهێ وی نیشان ددەت. ئیبن بەتوتە د گەشتنامەیا خۆ دا دبێژیت: "ئەو مەزنترین پاشایێ تورکمانانە، و یێ هەرە دەولەمەندە ب مال و وەڵات و سوپا. نێزیکی سەد قەلایان یێن هەین، و ئەو بەردەوام سەرەدانا وان دکەت، و ل هەر قەلایەکێ چەند رۆژان دمینیت بۆ چاککرنا کاروبارێن وێ. ل چو جهان هەیڤەکێ نامینیت، و ئەو بەردەوام شەڕێ کافران دکەت و گەمارۆیا وان ددەت". ئەڤ شاهدیە ژ گەریادەکێ کو ل جیهانێ گەڕیای نیشانا وێ پێگەهێ مەزنە یێ ئورخانی د چاڤێن هاوچەرخێن خۆ دا بدەستخستی، و جەختێ ل سەر چالاکییا وی یا بەردەوام دکەت.

کارەساتا وەغەرکرنا سولەیمان پاشا و وەغەرکرنا ئورخانی

د ناڤبەرا سەرکەفتنێن خۆ دا، سولتان ئورخان تووشی شوکەکا مەزنا دەروونی بوو. کورێ وی یێ مەزن و جێگرێ وی، سولەیمان پاشا، قارەمانێ دەربازبوونا رۆمەلی و فاتیحێ گالیپۆلی، هیڤیا پاشەڕۆژا دەولەتێ بوو. لێ ل سالا ١٣٥٧ێ، و د دەمێ گەشتەکا نێچیرێ دا، سولەیمان پاشا ژ سەر ئەسپێ خۆ کەفت و وەغەر کر. وەغەرکرنا وی وەک بروسکەکێ بوو بۆ ئورخانی یێ کو ئەو وەک درێژەپێدەرێ خۆ ددیت.

سولەیمان پاشا ل وێ دەڤەرا ل ئەورۆپا ڤەکری هاتە ڤەشارتن، دا کو گۆڕێ وی ببیتە مێخەک کو پێیێن موسلمانان ل وێ دەرێ قاییم بکەت. ئورخان گەلەک بۆ کورێ خۆ خەمگین بوو، و دهێتە گۆتن کو تەندروستییا وی پشتی ڤێ رووداوێ تێکچوو. ئورخان د سالێن خۆ یێن دوماهیێ دا ب کریار ژ دەسهەلاتێ دویرکەفت، و رێڤەبرنا کاران بۆ کورێ خۆ یێ دویێ "مۆرادێ ئێکێ" هێلا.

سولتان ئورخان غازی ل سالا ١٣٦٢ زایینی وەغەر کر (و ژێدەر د دەستنیشانکرنا سالێ دا جودانە د ناڤبەرا ١٣٥٩ و ١٣٦٢)، د تەمەنێ هەشێ سالیێ دا، پشتی حوکمرانیەکا نێزیکی ٣٦ سالان. ل باژێرێ بورسا هاتە ڤەشارتن، د مەزارەکێ دا کو ب "مەزارێ زیڤی" (Gümüşlü Kumbet) دهێتە نیاسین، یێ کو جاران کەنیسەیەکا بیزەنتی بوو و د ناڤ قەلایێ دا بوو.

ئالایێ هێزا ئنکیشاری

هەڤژین و زارۆکێن وی :

ئورخانی چەند جاران شوو کریە، و شووکرنێن وی رەهەندێن سیاسی هەبوون ب مەرەما ب هێزکرنا هەڤپەیمانییان.

ژ هەڤژینێن وی:

١. نیلۆفەر خاتوون: کچا حاکمێ یارحەسار یێ بیزەنتی بوو، و دایکا سولتان مۆرادێ ئێکێ یە. رۆلەکێ مەزن د کارێن خێرخوازی دا گێڕا و پرەکا ناڤدار ل بورسا ئاڤا کر.

٢. ئەسپۆرجا خاتوون: دایکا کورێ وی ئیبراهیمی.

٣. تیۆدۆرا: کچا ئیمپراتۆر یۆحەنا شەشێ کانتاکۆزین، و بۆ ب هێزکرنا هەڤپەیمانییا بیزەنتی-عوسمانی مارە کر.

٤. بیالۆن: کچا ئیمپراتۆرێ بیزەنتی ئەندرۆنیکۆسێ سێیێ.

بۆ کورێن وی ژی، دیارترین وان ئەڤە بوون:

١. سولەیمان پاشا: فاتیحێ رۆمەلی یێ کو د ژیانا بابێ خۆ دا وەغەر کری.

٢. مۆرادێ ئێکێ: یێ کو پشتی وی دەسهەلات گرتە دەست و بەردەوامی دا فتوحاتان.

٣. ئیبراهیم و خەلیل و قاسم.

میراتێ دیرۆکی :

دەمێ ئورخانی دەسهەلات ژ بابێ خۆ وەرگرتی، دەولەتا عوسمانی بتنێ ئیمارەتەک بوو کو رووبەرێ وێ نێزیکی ١٦,٠٠٠ کێلۆمەترێن چوارگۆشە بوو. و دەمێ وەغەر کری، بۆ کورێ خۆ مۆرادی دەولەتەک هێلا کو رووبەرێ وێ نێزیکی ٩٥,٠٠٠ کێلۆمەترێن چوارگۆشە بوو. رووبەرێ دەولەتێ شەش جاران د سەردەمێ وی دا زێدە بوو.

لێ میراتێ راستی یێ ئورخانی بتنێ د کێلۆمەترێن چوارگۆشە دا نینە، بەلکو د گوهۆرینا "هزرێ" دا بوو بۆ "سیستم". ئورخانی سەلماند کو عوسمانی بتنێ پێلەکا هێرشبەرێن کۆچەری نینن کو دێ بەرزە بن هەر زوو پشتی دەستکەفت ب دوماهی دهێن، بەلکو ئەو ئاڤاکەرێن شارستانیەتێ نە و هەوڵا جێگیربوون و دامەزراندنا دادپەروەریێ ددەن.

ئورخان ب دادپەروەری و لێبۆرینێ د ناڤبەرا ئایینان دا دهاتە نیاسین، ئەڤێ چەندێ کر کو گەلەک ژ مەسیحییان ل ئەنادۆلێ حوکمێ وی هەلبژێرن ل سەر حوکمێ بیزەنتییان یێن کو ب باجێن گران و ململانێیێن مەزهەبی ئەو وەستیاندین. سیاسەتا وی یا "دلخۆشکرنێ" (Istimalet) کو واتایا وێ ب دەستڤەئینانا دلێن دانیشتووانێن خۆجهی بوو، چەکەکێ ب هێزتر بوو ژ شمشێران.

دوماهی :

سولتان ئورخان کورێ عوسمان دامەزرێنەرێ راستی یێ دەولەتا عوسمانی یە ب واتایا وێ یا دامەزراوەیی. وی د ناڤبەرا ئازایەتییا شەڕکەری د مەیدانێن شەڕی دا، و حیکمەتا سیاسی د رێڕەوێن دیپلۆماسی دا، و بینینا کارگێری د رێکخستنا کاروبارێن رەعیەتێ دا کۆم کربوو. ب رێکا فتوحاتێن وی ل بورسا و نیسیا، و ب رێکا بڕیارا وی یا دیرۆکی ب دەربازبوون بۆ ئەورۆپا، و ب رێکا دامەزراندنا سوپایێ ئینکشاری و لێدانا دراڤی، ئورخانی بنیاتێن سەرەکی یێن ئیمپراتۆریەتەکێ دانا کو دێ حوکمێ سێ کیشوەران کەت بۆ ماوێ شەش سەدەیان.

سەردەمێ وی بتنێ قۆناغەکا ڤەگوهاستنێ نەبوو، بەلکو سەردەمێ دامەزراندن و ئاڤاکرنا قاییم بوو. وی رێ خۆش کر بۆ کورێ خۆ مۆرادێ ئێکێ و نەوەیێ خۆ بایەزیدی دا کو فتوحاتان ل ئەورۆپا بەرفرەه بکەن و ستوینێن دەولەتێ جێگیر بکەن. خودێ رەحمێ ب غازی ئورخانی ببەت، یێ کو دیرۆکنووسان وەسف کری کو یێ ب رەحم بوو د گەل رەعیەتێ، یێ مەرد بوو د گەل زانایان، و یێ توند بوو د گەل دوژمنان، و ژیاننامەیەکا پاقژ ل دویڤ خۆ هێلا کو نەوە ل دویڤ نەوەی ڤەدگوهێزن وەک نموونەیەک بۆ سەرکردایەتییا ئیسلامی یا سەرکەفتی یا کو هاوسەنگیێ د ناڤبەرا هێز و دادپەروەریێ دا، و د ناڤبەرا شمشێر و پێنووسی دا دکەت.

رێباز فيصل