سولتان مورادێ ئێکێ

 

سولتان مورادێ ئێکێ :

پێشەکی :

سولتان مورادێ ئێکێ کورێ ئۆرهان غازی کورێ عوسمانێ ئێکێ، یێ کو د دیرۆکا عوسمانی دا ب ناسناڤێ خوداوەندگار دهێتە نیاسین، ئانکو خودانێ مەلەکان یان حاکمێ ب هەیبەت، ئێکە ژ مەزنترین و دیارترین کەسایەتیێن د دیرۆکا جیهانا ئیسلامی و دیرۆکا ئەورۆپا دا. سەردەمێ حوکمێ وی ژ سالا ١٣٦٢ێ دەستپێکر هەتا شەهیدبوونا وی ل گۆڕەپانا شەڕی ل سالا ١٣٨٩ێ. د ڤان بیست و حەفت سالان دا، دەولەتا عوسمانی بتنێ میرنشینەکا تورکی نەبوو کو ل ئەنادۆلێ بەرفەره ببیت، بەلکو ل سەر دەستێ وی بوو ئیمبراتۆریەتەکا مەزن کو ل سەر بنگەهێن سەربازی و کارگێڕی یێن ب هێز هاتبوو ئاڤاکرن. مورادێ ئێکێ میرنشینەکا ب هێز ژ بابێ خۆ وەرگرت، بەلێ وی ئەڤ میرنشینە ژ ئاستێ خۆجهی گەهاندە ئاستێ دەولەتێن زلهێز، و کیشوەرێ ئەورۆپا کرە مەیدانا سەرەکی یا فتوحاتێن ئیسلامی. دەستکەفتێن مورادێ ئێکێ بتنێ سەرکەفتنێن سەربازی نەبوون، بەلکو ئاڤاکرنا دامودەزگەهێن دەولەتێ بوون یێن کو مانەوەیا ئیمبراتۆریەتێ بۆ پتر ژ شەش سەد سالان مسۆگەر کر.

مورا سولتان موراد

پەروەردە و دەستپێک :

سولتان مورادێ ئێکێ ل سالا ١٣٢٦ێ زایینی ژ دایک بوویە، د هەمان سال دا یا کو بابێ وی ئۆرهان غازی پشتی مرنا باپیرێ وی عوسمانێ ئێکێ دەستهەلات وەرگرتی. دایکا وی نیلوفەر خاتوون بوو، کچا ئێک ژ حاکمێن بیزەنتی یێن خۆجهی بوو کو ببوو موسلمان. موراد د ناڤ ژینگەکا جیهادی دا مەزن بوو، چونکی میرنشینا عوسمانی د شەڕەکێ بەردەوام دا بوو دگەل ئیمبراتۆریەتا بیزەنتی دا کو ئاخا ئیسلامێ ل ئەنادۆلێ بەرفەره بکەت. موراد پەروەردەیەکا هویر وەرگرت کو زانستێن شەرعی و فقهی ل سەر دەستێ زانایێن مەزن یێن وی سەردەمی دگرت، زێدەباری راهێنانێن سەربازی یێن دژوار ل سەر سوارچاکی و شەڕکەری و ستراتیژیێن جەنگی.

موراد کورێ مەزن یێ ئۆرهان نەبوو، بەلکو برایێ وی سولەیمان پاشا بەربژێرێ ئێکێ بوو بۆ جهگرتنا بابێ خۆ، ب تایبەت پشتی دەستکەفتێ مەزن یێ سولەیمانی ب دەربازبوونا تەنگاڤا دەردەنیل و دانانا ئێکەم پێگەهێ عوسمانیان ل کیشوەرێ ئەورۆپا. موراد پشکداری دگەل برایێ خۆ سولەیمانی د گەلەک هەلمەتان دا کر و ئەزموونەکا مەیدانی یا بەرفەره پەیدا کر. بەلێ قەدەرێ هوسا خواست کو سولەیمان پاشا پشتی کەفتنا وی ژ سەر ئەسپێ خۆ د گەشتەکا نێچیرێ دا ل سالا ١٣٥٧ێ وەغەر بکەت، و ئەڤ چەندە وسا کر کو موراد ببیتە میراتگرێ ب هێزترین و خودان شیان بۆ رێڤەبرنا دەولەتێ. بابێ وی حوکمێ هندەک دەڤەران دا بوو وی دا کو راهێنانێ ل سەر کارگێڕیا سەربەخۆ بکەت، و وی ژی لێهاتیبوونا خۆ د رێڤەبرنا کاروبارێن خەلکی و سەرکردایەتیا سوپایان دا دیار کر.

نەخشەیێ دەولەتا ئوسمانی لدەست پێکا وەرگرتنا
دەست هەلاتا سولتان مورادێ ئێکێ

سەرکەفتن بۆ سەر تەختی و جێگیرکرنا دەستهەلاتێ :

ل سالا ١٣٦٢ێ، سولتان ئۆرهان غازی وەغەر کر، و بەیعەت ب مورادێ ئێکێ هاتە دان وەک سولتانێ دەولەتا عوسمانی. ڤەگوهاستنا دەستهەلاتێ یا ب ساناهی نەبوو، چونکی مورادێ ئێکێ بەرەنگاری یاخیبوونا برایێن خۆ ئیبراهیم و خەلیل بوو یێن کو دخواستن تەختی بگرن. زێدەباری ڤێ چەندێ، هندەک میرنشینێن تورکمان یێن جیران ل ئەنادۆلێ، وەک میرنشینا قەرمان و میرنشینا ئیرەتنا، ئەڤ دەمێ گوهۆڕینا سیاسی بکارئینا دا کو هەوڵ بدەن هەژموونا عوسمانی کێم بکەن و هندەک ئەردان ڤەگێڕن. هەروەسا بیزەنتیان ژی هەوڵ دا ئەو ئەردێن ل ئەورۆپا ژ دەست دابوون ڤەگێڕن.

بەلێ سولتان مورادێ ئێکێ ژ روژێن ئێکێ یێن حوکمێ خۆ دا دیار کر کو ئەو سەرکردەیەکە خودان دیتنەکا بهێز و شیانا بڕیاردانێ یا بلەز هەیە. ب پشتەڤانیا سەرکردەیێن خۆ یێن دلسۆز، و ل سەری هەمییان زانا و وەزیر خەلیل جاندارلی پاشا، مورادی شیا یاخیبوونا برایێن خۆ ژ ناڤ ببەت دا کو بەرەیێ ناڤخۆ ئێکبێخیت، پاشان هەلمەتێن سەربازی یێن بلەز دژی میرنشینێن یاخی ل ئەنادۆلێ ئەنجام دان، و هەیبەتا عوسمانی ب هێز ڤەگێڕا. پشتی پاراستنا بەرەیێ ناڤخۆ و یێ رۆژهەلاتی، سولتان موراد بەرێ خۆ دا ئارمانجا خۆ یا مەزنتر، کو کیشوەرێ ئەورۆپا بوو.

وێنەکێ باژێرێ ئەدیرنە دسەردەمێ دەولەتا ئوسمانی دا

فەتحکرنا ئەدرنە و ڤەگوهاستنا پایتەختی :

دیتنا مورادێ ئێکێ یا ستراتیژی ئەوە بوو کو بتنێ ب هێرشێن دەمکی ل تراکیا نەمینیت، بەلکو هەبوونا عوسمانی یا بەردەوام ل بەلکانێ بچەسپینیت. بۆ بجهئینانا ڤێ چەندێ، دبوو دەست ب سەر باژێرێ ئەدرنە (ئەدریانۆپل) دا بگریت، یێ کو ب دویەم گرنگترین باژێر د ئیمبراتۆریەتا بیزەنتی دا دهاتە هەژمارتن و کۆنترۆلا رێکێن سەرەکی یێن د ناڤبەرا قوستەنتینیە و ناڤەڕاستا ئەورۆپا دا دکر. ل سالا ١٣٦٣ێ، مورادی سوپایێ خۆ بەرەڤ باژێری بر، و شیا گەمارۆدانەکا توند ل سەر دابنیت کو بوو ئەگەرێ تەسلیمبوونا باژێری و فەتحکرنا وی.

سولتان موراد بتنێ ب فەتحکرنا باژێری نەوەستا، بەلکو بڕیارەکا جیۆپۆلیتیکی یا وێرانە دا ب ڤەگوهاستنا پایتەختێ عوسمانی ژ باژێرێ بورسا ل ئەنادۆلێ بۆ ئەدرنە ل ئەورۆپا. ئەڤ بڕیارە وەک راگەهاندنەکا فەرمی بوو کو دەولەتا عوسمانی بوویە هێزەکا ئەورۆپی یا کارا، و فەتحێن بهێت دێ د دلێ کیشوەرێ پیر دا بن. کەفتنا ئەدرنە بوو ئەگەرێ بڕینا پەیوەندیا قوستەنتینیە ژ هەڤپەیمانێن وێ ل رۆژئاڤا، و دەرگەهـ ل بەر عوسمانیان ڤەکر بۆ چوونە ناڤ مەقدۆنیا و بلغاریا و سربیا.

وێنەکێ سولتان مورادێ ئێکێ

شەڕێ ماریتسا و چوونە ناڤ بەلقانێ :

فتوحاتێن عوسمانی ب خێرایی بەردەوام بوون، و باژێرێن گرنگ وەک سۆفیا و نیش کەفتنە دەستێ وان. ئەڤ بەرفەرهبوونا بلەز بوو ئەگەرێ ترسێ بۆ پاشایەتیێن ئەورۆپی یێن جیران، ب تایبەت ئیمبراتۆریەتا سربی و ئیمبراتۆریەتا بلغاری، زێدەباری دلگرانییا پاپای ل رۆما کو دەست ب بانگەوازیا هەلمەتێن خاچپەرستان کر دا کو رێگریێ ل پێشڕەویا ئیسلامی بکەن.

ل سالا ١٣٧١ێ، هێزێن مەزن ژ سرب و بلغار و مەجەر و ئەفلاق کۆم بوون کو ژمارا وان پتر ژ حەفتێ هزار شەڕکەران بوو، و وان مفا ژ نەبوونا سولتان مورادێ ئێکێ ل ئەنادۆلێ وەرگرت دا کو هێرشەکا نەکاڤل بکەنە سەر ئەدرنە. سەرکردەیێ عوسمانی لالا شاهین پاشا ب هێزەکێ کو ژ هەشت هزار شەڕکەران نەدبۆری بەرەنگاری وان بوو. هەردوو سوپا ل سەر رووبارێ ماریتسا گەهشتنە ئێک. سەرەڕای زۆربوونا ژمارا هەڤپەیمانیا ئەورۆپی، لالا شاهین تەکتیکەکێ ژیرانە بکارئینا ب ئەنجامدانا هێرشەکا شەڤێ یا نەکاڤل کو بوو ئەگەرێ ترس و تێکچوونێ د ناڤ رێزێن دوژمنی دا یێن کو د خەفڵەتێ دا بوون. شەڕ ب سەرکەفتنەکا مەزن یا عوسمانیان ب دوماهی هات، و گەلەک ژ سەرکردە و میرێن سربان د رووبارێ ماریتسا دا خەندقین دەمێ دڕەڤین. ئەڤ شەڕە د دیرۆکا تورکی دا ب ناڤێ سرب سندیگی دهێتە نیاسین، ئانکو ژناڤبرنا سربان. ئەڤ شەڕە بوو ئەگەرێ هندێ کو گەلەک ژ پاشا و میرێن بەلکانێ سەرێ خۆ بۆ سولتان مورادێ ئێکێ بچەمینن و دلسۆزیا خۆ بۆ وی دیار بکەن و جزیەیا سالانە بدەنە دەولەتا عوسمانی.

وێنەکێ پارەیێ ئوسمانی ل سەردەمێ سولتان
مورادێ ئێکێ

سیاسەتا نەرم ل ئەنادۆلێ :

د هەمان دەم دا دگەل فتوحاتێن ل ئەورۆپا، سولتان مورادێ ئێکێ سیاسەتەکا گەلەک ژیرانە ل ئەنادۆلێ بڕێڤە دبر دا کو هێزێن وی د ئێک دەم دا د دوو بەرەیان دا لاواز نەبن. ل دەستپێکێ پشت ب سیاسەتا ئاشتیانە و دیپلۆماسی بەست دا کو هەژموونا خۆ بەرفەره بکەت؛ ل سالا ١٣٨١ێ، هەڤژینیا کورێ خۆ و میراتگرێ تەختی بایەزیدێ ئێکێ دگەل خاتوون دەولەت شاهـ، کچا میرێ میرنشینا گیرمیان ئەنجام دا. وەک مارەییا بووکێ، میرنشینا گیرمیان دەست ژ چەند باژێرێن گرنگ بەردا بۆ عوسمانیان ژ وان ژی کوتاهیا و تاوشانلی. هەروەسا مورادی هێزا دارایی بکارئینا بۆ کڕینا ئەرد و باژێرێن ستراتیژی یێن دی ژ میرنشینا حەمید ئۆغلو، وەک ئاق شەهیر و ئیسپەرتا.

بەلێ دەمێ میرنشینا قەرمان هەست ب مەترسیا بەرفەرهبوونا عوسمانی کری، دەست ب هەڤپەیمانیێ دگەل میرێن دی کر دا کو هێرش بکەنە سەر ئەردێن عوسمانی. مورادێ ئێکێ نەچار بوو ل سالا ١٣٨٧ێ هەوڵێن خۆ بدەتە سەر ئەنادۆلێ، و سوپایێ خۆ بر و هێزێن هەڤپەیمانێن وی ل بەلکانێ ژی هاتنە دگەل، و ل نێزیک قۆنیە گەهشتنە سوپایێ قەرمانیان. مورادی سەرکەفتنەکا یەکلاکەر ب دەست ڤە ئینا، بەلێ وی خۆ دویر ئێخست ژ ژناڤبرنا تەمام یا میرنشینێ ژ بەر تکایا کچا خۆ نەفیسە خاتوون کو هەڤژینا میرێ قەرمان بوو، و بتنێ ئەوان نەچار کر کو پەیمانەکا ئاشتیێ ئیمزا بکەن و دانپێدانێ ب سەروەریا عوسمانی بکەن، و ب ڤێ چەندێ سەقامگیریا بەرەیێ ئاسیایی مسۆگەر کر.

سەربازەکێ سیپاهی

رێکخستنێن سەربازی و کارگێڕی یێن مەزن :

مەزناهیا سولتان مورادێ ئێکێ بتنێ د بەرفەرهکرنا ئاخا دەولەتێ دا نەبوو، بەلکو د شیانا وی دا دیار بوو بۆ ئاڤاکرنا دامودەزگەهێن دەولەتێ یێن پێشکەفتی. موراد بەرەنگاری ئالنگاریەکێ بوو کو ئەو ژی پێدڤیبوون بوو ب سوپایەکێ رێکوپێک و پیشەکار دا کو کۆنترۆلا ئەردێن بەرفەره یێن فەتحکری بکەت. ب هەڤکاری دگەل راوێژکارێ خۆ یێ لێهاتی قەرە خەلیل جاندارلی پاشا، سوپایێ ئینکیشاری هاتە دامەزراندن. ل دەستپێکێ، ئەڤ سوپایە پشت ب پێنجێکا دەستکەفتێن شەڕی ژ دیلان دەبەست، پاشان گەشە کر بۆ بجهئینانا سیستەمێ دەوشیرمە، کو سیستەمەک بوو تێدا زارۆک ژ خێزانێن مەسیحی ل بەلکانێ دهاتنە وەرگرتن، دا کو ل پایتەختی پەروەردەیەکا ئیسلامی و دلسۆزیەکا تەمام بتنێ بۆ سولتانی وەربگرن. ئینکیشاری بوونە هێزا لێدەر و رێکوپێک یا ئێکێ ل ئەورۆپا و بنگەهێ بالادەستیا سەربازی یا عوسمانی بۆ چەندین سەد سالان دانا.

زێدەباری ڤێ چەندێ، مورادێ ئێکێ سیستەمێ تیمار یان دەرەبەگایەتیا سەربازی دامەزراند و رێکخست، کو تێدا ئەرد دهاتە دانە سوارچاکێن ب ناڤێ سپاهی بەرامبەر پابەندبوونا وان ب ئامادەکرنا ژمارەکا سەربازێن سوارچاک بۆ پشکداریێ د شەڕان دا. ئەڤ سیستەمە دابینکرنا سوپایەکێ یەدەگ یێ مەزن و ئامادە مسۆگەر کر بێی کو بارەکێ دارایی یێ گران بکەفتە سەر خەزینا دەولەتێ، و پشکداری د گەشەپێدانا چاندنێ و پاراستنا ئەولەهیێ دا کر ل ویلایەتێن فەتحکری.

ژ لایێ کارگێڕی ڤە، مورادێ ئێکێ دەولەتا خۆ کرە دوو پشکێن سەرەکی: ئەیالەتا رۆمەلی کو ئەردێن ئەورۆپی دگرتە خۆ، و ئەیالەتا ئەنادۆل کو ئەردێن ئاسیایی دگرتە خۆ. و ل سەرێ هەر ئەیالەتەکێ حاکمەک دانا ب ناسناڤێ بەگلەربەگی ئانکو میرێ میران. هەروەسا بنگەهێن دادوەریا سەربازی دانا ب دامەزراندنا پۆستێ قازی عەسکەر بۆ رێڤەبرنا کاروبارێن دادپەروەریێ د ناڤ سوپای دا. ئەڤ رێکخستنێن هویر عوسمانی ژ سیستەمێ میرنشینەکا کۆچەر کو پشت ب تالان و دەستکەفتان دەبەست، ڤەگوهاستن بۆ سیستەمێ ئیمبراتۆریەتەکا ناڤەندی یا دامەزراوەیی.

ئالایێ هێزا سیپاهی یا ئوسمانی

شەڕێ کۆسۆڤۆ یێ مەزن (١٣٨٩) :

سەرکەفتنێن ل دویڤ ئێک یێن عوسمانیان ل بەلکانێ مەترسیەکا مەزن بوو بۆ سەر سەربەخۆیا پاشایەتیێن سلاڤی و مەسیحی ل دەڤەرێ. میرێ سربان لازار بڕیار دا هەمی شیانێن خۆ کۆم بکەت و هەڤپەیمانیەکا بەرفەره یا بەلکانی و خاچپەرستی پێکبینیت. هەڤپەیمانیێ سرب، بلغار، ئەلبان، بۆسنی، پۆلەندی، و مەجەر دگرتنە خۆ، زێدەباری سوارچاکێن چەندین دەولەتێن ئەورۆپی. سولتان مورادێ ئێکێ زانی کو ئەڤ بەرەنگاربوونە دێ یا یەکلاکەر بیت د دیرۆکا هەبوونا ئیسلامێ دا ل ئەورۆپا.

مورادی سوپایێ خۆ کۆم کر و بەرەڤ دەشتا کۆسۆڤۆ بڕێ کەفت بۆ گەهشتن ب سوپایێ هەڤپەیمانان. و د شەڤا شەڕی دا، کو ل هەیڤا حوزەیرانا سالا ١٣٨٩ێ بوو، باهۆزەکا توزێ یا ب هێز هەبوو کو دیتن زەحمەت کر و سوپایێ عوسمانی بێزار کر. ژێدەرێن دیرۆکی دبێژن کو سولتان مورادێ ئێکێ د نیڤا شەڤێ دا چو د ناڤ خێمەیا خۆ دا، و سوجدە بۆ خودێ بر و ب دلەکێ شکەستی و چاڤێن تژی روندک دوعا کر، و داخوازا سەرکەفتنێ بۆ ئیسلامێ و شەهیدبوونێ بۆ خۆ کر، و گۆت: یا رب، ڤێ ئۆمەتا محەمەدی ل سەر دەستێ من شکەستی نەکە، سەرکەفتنێ بدە مە، و من بکە فیدایێ موسلمانان، و شەهیدبوونێ د رێکا خۆ دا بدە من. و سپێدێ، باهۆز راوەستا و بارانەکا سڤک باری و هەوا پاقژ بوو.

شەڕێ دژوار دەستپێکر کو تێدا سولتان موراد ب خۆ سەرکردایەتیا ناڤەڕاستا سوپای دکر، و کورێ وی بایەزید لایێ راستێ، و کورێ وی یەعقوب لایێ چەپێ دگرت. سوپایێ عوسمانی قارەمانیەکا بێ وێنە نیشان دا ل هەمبەر هێزێن هەڤپەیمانیا ئەورۆپی. ب فضلێ تەکتیکێ سەربازی یێ رێکخستی و دەورەگرتنا بلەز یا هێزێن بایەزیدی، رێزێن سربان هاتنە شکاندن و هێزا وان یا لێدەر هاتە ژناڤبرن. شەڕ ب سەرکەفتنەکا مەزن یا عوسمانیان ب دوماهی هات، و میر لازار و سەرکردەیێن وی یێن مەزن کەفتنە د دەستێ وان دا، و سوپایێ هەڤپەیمانان ب تەمامی بەلاڤ بوو.

شەهیدبوون و دوماهیا قارەمانی :

پشتی شەڕ ب دوماهی هاتی، سولتان مورادێ ئێکێ هاتە خوار دا کو ل گۆڕەپانا شەڕی بگەڕیێت، و دلێ برینداران بدەتەوا، و دوعایان بۆ شەهیدان بکەت. د ڤی دەمی دا، ئێک ژ نوبلدارێن سربان ب ناڤێ میلۆش ئۆبیلیچ، خۆ هوسا نیشان دا کو ئەو د شەڕی دا بریندار بوویە و دڤێت موسلمانبوونا خۆ رابگەهینیت و پێزانینێن گرنگ بدەتە سولتانی، و داخواز کر دەستێ وی ماچ بکەت. پاسەوانان رێ دا وی کو نێزیک ببیت، و هەر کو گەهشتە بەرامبەر سولتانی، خەنجەرەکا ب ژەهر کو د ناڤ جلان دا ڤەشارتبوو دەرئێخست، و ب غەدر ل سولتان مورادێ ئێکێ دا.

پاسەوانان هێرش کرە سەر بکوژی و دەستبەجێ کوشت. سولتان موراد برە د ناڤ خێمەیا وی دا دەمێ خوینەکا زۆر ژێ دچوو و د خۆلەکێن خۆ یێن دوماهیێ دا بوو. سەرەڕای ئازارێ، وی خۆ راگرت و فەرمان دا میر لازار یێ کو دیل بوو بهێتە کوشتن، و کورێ خۆ بایەزید بانگ کر و وەسیەتا تەقوایا خودێ و رەفتارا باش دگەل خەلکی لێ کر، پاشان گیانێ خۆ سپاردە خودێ، و گەهشتە وێ ئارمانجا دخواست کو شەهیدبوون بوو پشتی سەرکەفتنا سوپایێ وی. ریخۆلێن وی هاتنە دەرئێخستن و ل ئەردێ شەڕی ل کۆسۆڤۆ هاتنە ڤەشارتن ل مەقامەکێ کو هەتا ئەڤڕۆ ب ناڤێ مەشهەدێ خوداوەندگار دهێتە نیاسین، و تەرمێ وی یێ پیرۆز برە باژێرێ بورسا دا کو ل وێرێ بهێتە ڤەشارتن.

وێنەیەکێ رویدانا کوشتنا سولتان مرادی ل قۆسۆڤا ل دویڤ ئەسکەندەرناما ئەحمەدی. جلكێن سولتانی و مەزنێن دەولەتێ ب شێوەیەکێ هاتیە کێشان کو پتر یێ گونجایە دگەل جلكێن وی یێن دروست و ئەو تشتێ ل چەرخێ پازدێ یێ زاینی یێ باو بوو.

کەسایەتی و میراتێ وی یێ دیرۆکی :

سولتان مورادێ ئێکێ خودان سیفەتێن سەرکردەیەکێ نموونەیی بوو؛ ئەو یێ ئازا و خودان بڕیار و پێشەنگ بوو د شەڕان دا، ژ بەرەنگاربوونا دوژمنان نەدترسیا، و د هەمان دەم دا یێ دیندار و دادپەروەر و دلۆڤان بوو. ئەو ب لێبۆردەییا ئایینی یا زۆر دگەل خەلکێ خۆ یێ نە موسلمان دهاتە نیاسین، چونکی وی ئازادیا ئەنجامدانا رێورەسمێن ئایینی بۆ مەسیحیان ل بەلکانێ دابین کربوو، و چ کەس نەچار نەدکرن ببنە موسلمان، و کەنیسە و دێر ژ دەستدرێژیێ دپاراستن، و ئەڤ چەندە بوو ئەگەر کو گەلەک ژ جۆتیارێن بەلکانێ حوکمێ عوسمانی یێ دادپەروەر و پابەند ب قانوونێ هەلبژێرن ل سەر حوکمێ دەرەبەگێن خۆ یێن خۆجهی یێن کو باجێن گران دئێخستنە سەر ملێن وان.

ئەو ئێکەم سولتانێ عوسمانی بوو کو ناسناڤێ سولتان ب شێوەیەکێ فەرمی د نامەیان دا بکارئینای، و ئێکەم کەس بوو ناسناڤێن مەزن هەلگرتین وەک خوداوەندگار و غازی. مورادێ ئێکێ دەولەتەک ب جهـ هێلا کو رووبەرێ وێ چەند جاران پتر بوو ژ وێ یا ژ بابێ خۆ وەرگرتی، بەلێ یا گرنگتر ژ رووبەری ئەو ژێرخانە و دامودەزگەهـ بوون یێن وی ئاڤاکرین. سوپایێ ئینکیشاری، سیستەمێ تیمار، رێکخستنا کارگێڕی یا ئەیالەتان، و قانوونێن دادوەریا سەربازی، هەمی ئەو سیستەم بوون یێن کو بالادەستیا دەولەتا عوسمانی بۆ چەندین سەد سالان مسۆگەر کرین.

نەخشەیێ دەولەتا ئوسمانی پشتی دوماهیک هاتنا سەردەمێ
سولتان مورادێ ئێکێ ، رەنگێ سور یێ تاری دەست پێکا دەست هەلاتا وی بو ، و رەنگێ سورێ ڤەبی ئەو دەڤەر بوون
یێن وێ فەتح کرین و زێدە کرین سەر نەخشێ دەولەتێ
و رەنگێ پیڤازی ئەو دەڤەر بوین یێن بەیعەداینە دەولەتا ئوسمانی لژێر حوکمێ خوو

دوماهی :

سولتان مورادێ ئێکێ وەک چیایەکێ بلند د دیرۆکا عوسمانی و ئیسلامی دا دمینیت. ژیانا وی یا تژی ژ جیهاد و ئاڤاکرنێ نموونەیەکا بێ وێنە یا سەرکردایەتیێ پێشکێش دکەت کو د ناڤبەرا فتوحاتێن سەربازی و پێشکەفتنا دامودەزگەهیدا کۆم دکەت. وی خەونا بەرفەرهبوونا سنووردار کرە راستیەکا ئیمبراتۆری یا جیهانی، و ب خوینا خۆ یا پاقژ ل دەشتا کۆسۆڤۆ دوماهیەکا هوسا نڤیسی کو ل هەژی سەرکردەیەکێ بیت کو هەمی ژیانا خۆ د خزمەتا ئایین و مللەتێ خۆ دا دەرباز کری، و ب راستی ژی هەژی ناسناڤێ سولتانێ شەهید و دامەزرێنەرێ راستەقینە یێ ئیمبراتۆریەتا عوسمانی بوو، یێ کو رێڕەوێ دیرۆکا ئەورۆپا و ئاسیا بۆ هەتا هەتایێ گوهۆڕی.

ژێدەرێن بابەتێ :

ژێدەرێ ئێکێ: پەرتووکا دیرۆکا دەولەتا عەلییا عوسمانی

نڤیسەر: محەمەد فەرید بەگێ پارێزەر.

ئەڤ پەرتووکە ئێک ژ بناڤودەنگترین و گرنگترین ژێدەرێن عەرەبی دهێتە هەژمارتن کو دیرۆکا عوسمانییان ب رێزبەندییەکا هوویر دگێریت. پەرتووک پشکەکا تەمام تەرخان دکەت بۆ ئاخفتنێ ل سەر سۆلتان مورادێ ئێکێ، و هوورگولیێن ڤەکرنا باژێرێ ئەدەرنە، و شەڕێ ماریتسا روون دکەت، و ب هوویری روودانێن شەڕێ کۆسۆڤۆ یێ مەزن و چیرۆکا شەهیدبوونا وی ل سەر دەستێ گەنجەکێ سربی وەسف دکەت.

ژێدەرێ دویێ: پەرتووکا دەولەتا عوسمانی ئەگەرێن گەشەکرنێ و ئەگەرێن کەفتنێ

نڤیسەر: دکتۆر عەلی محەمەد ئەلسەلابی.

ئەڤ ژێدەرە ڤەکۆلینەکا گشتی بۆ کەسایەتییا سۆلتان مورادێ ئێکێ و ئاراستەیێن وی یێن ئایینی و سیاسی پێشکێش دکەت. پەرتووک گرنگیێ ددەتە رێکخستنێن سەربازی یێن وی دامەزراندین، وەک سوپایێ ئینکیشاری و سیستەمێ تیمار، هەروەسا دەقێ دوعایا وی یا بناڤودەنگ و کاریگەر ل شەڤا شەڕێ کۆسۆڤۆ دئینیت کو تێدا داخوازا شەهیدبوونێ کربوو.

ژێدەرێ سیێ: پەرتووکا دیرۆکا عوسمانییان ژ دامەزراندنا دەولەتێ هەتا کودەتایا ل سەر خەلافەتێ

نڤیسەر: دکتۆر محەمەد سوهەیل تەقووش.

ژێدەرەکێ ئەکادیمی یێ دیرۆکییە کو روودانێن سیاسی و سەربازی دگێریت. د پشکا تایبەت ب مورادێ ئێکێ دا، گرنگیێ ددەتە ستراتیژیەتا وی یا ژیر د سەرەدەریێ دا دگەل میرنشینێن ئەنادۆلێ وەک میرنشینا قەرمان، و چەوانیا بکارئینانا سیاسەت و دیپلۆماسیەتێ دگەل هێزا سەربازی بۆ پشتراستبوونا پشتا خۆ بەری بچیتە ناڤ ئەورۆپا دا.

ژێدەرێ چارێ: پەرتووکا دیرۆکا دەولەتا عوسمانی

نڤیسەر: یلماز ئۆزتۆنا، ژ زمانێ تورکی هاتییە وەرگێڕان.

ئەڤ ئینسایکلۆپیدیا دیرۆکی هوورگولیێن گەلەک هوویر ژ دیدەگەها تورکی پێشکێش دکەت، و رێکخستنێن کارگێری د سەردەمێ مورادێ ئێکێ دا روون دکەت، وەک دابەشکرنا دەولەتێ بۆ ئەیالەتان و دەستنیشانکرنا قازیێ عەسکەر، کو ئەڤێ چەندێ بنیاتێ پەیکەرێ دەولەتەکا ئیمپراتۆری یا راستی دانا.

ژێدەرێ پێنجێ: پەرتووکا دیرۆکا ئیمپراتۆریەتا عوسمانی و تورکیایا نوو

نڤیسەر: ستانفۆرد شۆ، بۆ زمانێ عەرەبی هاتییە وەرگێڕان.

 ئێک ژ گرنگترین ژێدەرێن ئەکادیمی یێن رۆژئاوایی یێن بێلایەن دهێتە هەژمارتن. پەرتووک ب روونی شلوڤە دکەت کا چەوان مورادێ ئێکێ شیا میرنشینا سەر سنووری بگوهۆریت بۆ ئیمپراتۆریەتەکا ناڤەندی، و کاریگەریا سیستەمێ دەوشیرمە روون دکەت و کا چەوان پشکدار بوو د دروستکرنا هێزەکا سەربازی دا کو دڵسۆزییا وێ یا رەها بۆ سۆلتانێ عوسمانی بیت.

تو دشێی ڤەگەریێ بۆ هەر ئێک ژ ڤان پەرتووکان و دێ تێدا بەلگەکرنەکا تەمام و ب هوورگولی بۆ هەمی پێزانین و روودانێن د گوتارا بۆری دا هاتین بینی.

رێباز فەیسەل