سولتان بایەزیدێ ئێکێ - یلدرم بایەزید

سلتان بايزيدێ ئێكێ.. بريسا عوسمانيان و فەتحكەرێ دل و كەلهان

سلتان بايزيدێ ئێكێ، یێ كو ب ناڤێ بايزيدێ بريسكە یان يەلدەرم بايزيد دهێتە نياسين، ئێكە ژ وان كەسایەتیێن هەرە پڕ گەنگەشە و جهێ سەرسۆمانێ د ديرۆكا عوسمانى و ئيسلامى دا. ئەو سلتانێ چوارێ یە د زنجيرا ئالێ عوسمان دا، و ئەو مێرە یێ كو د سەردەمێ وى دا دەولەتا عوسمانى گەهشتيە لۆتكەیا هێزا خۆ يا سەربازى د چەرخێ چاردێ يێ زايينى دا، بەري كو روو ب روو ببيته ئەزموونەكا دژوار كو خەريك بوو هەبوونا وێ ب دووماهى بينيت. بايزيد ل سالا 1360ێ زايينى ژ دايک بوويە، و ل ژێر سيبەرا بابێ خۆ سلتان مورادێ ئێكێ مەزن بوويە، ئەو غازيێ كو بنياتێ ئيمپراتۆريەتێ ل ئەورۆپا دانا، و پەروەردەكا سەربازى و سياسى يا توند وەرگرت كو وى بەرهەڤ بكەت ببیتە سەركردەيەكێ بليمت ژ زارۆكينيا خۆ وەرە.

دەمێ وەزیرێن دەولەتا بەیعە دایە سولتان بایەزیدێ ئێکێ

سەرکەفتنا سەر تەختى و شەڕێ كۆسۆڤۆ :

چيرۆكا بايزيدى دگەل حوكمى ل دەمەكێ درامى و ديرۆكى يێ گرنگ ل سالا 1389ێ زايينى دەستپێكر، د دەمێ شەڕێ كۆسۆڤۆ يێ ناڤدار دا. د وى شەڕى دا، و د دەمەكێ دا كو عوسمانى سەركەفتنەكا مەزن ل سەر هەڤپەيمانيا بەلقان بدەست دئينا، سلتان مورادێ ئێكێ ل سەر دەستێ ئێك ژ نەبيلێن سڕبى شەهيد بوو كو خۆ وەسا نيشان دابوو كو خۆ رادەست دكەت. ل ناڤ جەرگێ مەيدانا شەڕى، و د ناڤ تۆزا شەڕى و خوينا شەهيدان دا، بەیعەت ب بايزيدى هاتە دان وەك سلتانێ دەولەتێ. بايزيدى د وى دەمى دا توندوتۆژى و شيانەكا مەزن د كۆنترۆلكرنێ دا نيشان دا، ب شێوەيەكێ كو رێڤەبرنا شەڕى ب دووماهى ئينا و سەركەفتنا دووماهيێ مسۆگەر كر، پاشى ئێكسەر دەست ب رێكخستنا مالا عوسمانى يا ناڤخۆيى و پاراستنا سنووران كر.

مورا وی

ناسناڤێ بریسی.. لەزاتيا بریسیێ و ئێكلاكرنا شەڕان :

ناسناڤێ بریسی (Yıldırım) ژ قەستا نەهاتبوو، بەلكو بەرجەستەكرنەكا راستەقينە بوو بۆ شێوازێ سەربازى يێ بايزيدى. ئەو ب لەزاتيا لڤينا خۆ يا سەرسۆمان د ناڤبەرا بەرەيێن شەڕى یێن دوير ژ ئێك دا ناڤدار بوو. سوپايێ خۆ ژ دويرترين خالێن رۆژهەلاتێ ئەنادۆلێ دبرە ناڤ جەرگێ ئەورۆپا د دەمەكێ كێم دا كو نه‌يارێن وى باوەر نەدكر، ئەڤ چەندە دبۆ ئەگەرێ ترسێ د دلێ دوژمنێن وى دا یێن كو چاڤەڕێى دياربوونا وى يا ژنكاڤە نەدكرن. ئەڤ لەزاتيە تەنێ سڤكاتى د لڤينێ دا نەبوو، بەلكو رەنگڤەدانا رێكخستنەكا ئيدارى و سەربازى يا هوير و شيانەكا بلند بوو د كۆمكرنا هێزان و مانۆڕێ دا، كو وى دكرە سەركەفتى ب سەر سوپايێن ژ وى پتر د هژمارێ دا د گەلەك جاران دا.

نەخشەیەک کو سنۆرێن میرنشینا عوسمانی نیشان ددەت ل دەمێ مورادێ ئێکێ چوویە سەر تەختێ ئالێ عوسمان (رەنگێ سورێ تاری) و ل دەمێ مرنا وی (رەنگێ سۆر ئاماژەیە بۆ وان دەڤەرێن هاتینە ڤەکرن و کەفتینە د ناڤ سنۆرێن دەولەتێ دا، و رەنگێ پیڤازی ئاماژەیە بۆ وان دەڤەرێن کو ب سەر میرنشینێ ڤە بوون).

سياسەتا دەرڤە و فەتحكرن ل بەلقان :

بايزيدێ بريسكە د سالێن دەستپێكێ یێن حوكمێ خۆ دا گرنگى دا جێگيركرنا پێيێن عوسمانيان ل نيمچە دوورگەيا بەلقان. سەركەفتى بوو د ئێخستنا بولگاريا ب تەمامى ل ژێر دەستێ خۆ، و خەلكێ وێ كرە پشكەك ژ جڤاكێ دەولەتێ، هەروەسا جزيە ئێخستە سەر حوكمدارێن سڕب و يۆنانان. بەلێ هيڤيا مەزن يا بايزيدى فەتحكرنا قوستەنتەنيێ بوو، ئەو باژێرێ كو هێمايێ ئيمپراتۆريەتا بيزەنتى يا هەڕەفتى بوو. بايزيدى گەمارۆيەكا توند ئێخستە سەر باژێرى كو چەند سالان ڤەكێشا، و كەلها ئەنادۆل حەسار ل لايێ ئاسيایێ یێ بۆسفۆرێ ئاڤا كر دا كو رێكا هاريکاریێ ل سەر باژێرى ببريت، و گەلەك نێزيك ببوو ژ فەتحكرنا وێ ئەگەر دەستێ قەدەرێ و دياربوونا ژنكاڤە يا مەترسيا مۆغۆلان ژ رۆژهەلات نەبا.

دورپێچکرنا قوستەنتینەیێ

داستانا نيكۆپۆليس.. تێكشكاندنا خەونێن خاچپەرستان :

شەڕێ نيكۆپۆليس ل سالا 1396ێ زايينى لۆتكەیا مەزناهيا سەربازى يا سلتان بايزيدێ بريسكە دهێتە هەژمارتن. پاشايێن ئەورۆپا هەست ب مەترسيا بەرفرەهبوونا عوسمانيان كر، و بەرسڤا داخوازيا پاپاى دان بۆ پێكئينانا هەلمەتەكا خاچپەرستى يا مەزن كو باشترين سوارچاكێن ئەورۆپا ژ فەرەنسا، ئەلمانيا، مەجەرستان، ئينگلتەرا و ئيتاليا تێدا بوون. هەردوو سوپا ل نێزيك باژێرێ نيكۆپۆليس ل سەر رەخێ رووبارێ دانووب گەهشتنە ئێك. ب فەزلا تەكنيكێن سەربازى یێن بليمت یێن بايزيدى و ئازايا سەربازێ عوسمانى، هێزێن خاچپەرستان ب تەمامى تێكشكان، و عوسمانيان هژمارەكا مەزن ژ سەركردە و نەبيلێن ئەورۆپا ئەسير كرن. ئەڤ سەركەفتنە تەنێ هەبوونا عوسمانيان ل ئەورۆپا بۆ چەندین چەرخێن پاشتر جێگير نەكر، بەلكو بايزيد كرە قارەمانەكێ نەتەوەيى د جیهانا ئيسلامى دا، ب شێوەيەكێ كو خەليفێ عەباسى ل قاهيرە ناسناڤێ سلتانێ رۆمێ بۆ فرێكر وەك دانپێدان ب شەرعيەتا حوكم و دەستهەلاتا وى.

پێکدادانا عوسمانییان و خاچپەرستان ل مەیدانا نیکۆپۆلی

ئێكخستنا ئەنادۆلێ و ململانێ دگەل ميرنشينێن توركمان :

د دەمەكێ دا كو وى سەركەفتن ل رۆژئاڤا بدەست دئينا، بايزيدى پشت گوه نەهاڤێتە بەرێ رۆژهەلات ل ئەنادۆلێ. گەلەك ميرنشينێن توركمان یێن سەربەخۆ هەبوون كو هەڤڕكيا عوسمانيان دكر ل سەر سەروەريێ. ب فەزلا لەزاتيا خۆ يا ناسراو، بايزيدى زنجيرەكا هەلمەتێن بريسكە ئاسا ئەنجام دان كو بوونە ئەگەرێ لێكئالاندنا ميرنشينێن كەرەمان، ئايدين، سارۆخان و مەنتەشا بۆ دەولەتا عوسمانى. ب ڤێ چەندێ، بايزيد سەركەفتى بوو د ئێكخستنا پتريا ئاخا توركى ل ئەنادۆلێ ل ژێر ئێك ئالایێ دا بۆ جارا ئێكێ ژ پاش كەفتنا دەولەتا سەلاجيقێن رۆمێ وەرە. لێ دگەل هندێ ژى، ئەڤ بەرفرەهبوونا ب لەز بوو ئەگەرێ دروستبوونا دوژمنكاريێن ناڤخۆيى، ب شێوەيەكێ كو ميرێن دەرئێخستى پەنا برە بەر سەركردێ مۆغۆل تيمورلەنك، و ئەو هاندان بۆ شەڕكرنا بايزيدى.

بایزید تەماشای سێدارەدانا ئێخسیرێن خاچپەرست دکەت وەک تۆڵەستاندن بۆ وان موسلمانێن ل سەر سورێن نیکۆپۆلی هاتینە کوشتن.

روو ب روو بوونا مەزن.. بايزيد و تەیمورەنگ :

دووماهيا چەرخێ چاردێ شاهدێ بلندبوونا دوو هێزێن مەزن بوو د جیهانا ئيسلامى دا: دەولەتا عوسمانى ل رۆژئاڤا ب سەركردایەتيا بايزيدى، و ئيمپراتۆريەتا تيمورى ل رۆژهەلات ب سەركردایەتيا تيمورلەنكى. لێكدانا د ناڤبەرا ڤان هەردوو زەبەلاحان دا تشتەكێ حەتمى بوو و رێ لێ نەدهاتە گرتن. دەستپێكێ ب نامەيێن توند و ب كيبەر د ناڤبەرا هەردوو لايان دا دەستپێكر، چونكى هەر ئێك ژ وان خۆ وەك تەنێ سەركردێ جیهانا ئيسلامى دديت. تيمورلەنك، یێ كو ئيران و عيراق و پشكێن هندستانێ داگير كربوون، ب سوپايێ خۆ یێ مەزن بەرەڤ ئەنادۆلێ هات، ئەڤ چەندە بايزيد نەچار كر كو گەمارۆيا سەر قوستەنتەنيێ راكەت و بەرەڤ رۆژهەلات بچيت بۆ روو ب روو بوونا ڤێ مەترسيا ل سەر هەبوونا دەولەتێ.

وێنەیەک ل سەر کارتەکا رێکلامێ یا سالا ١٩٠٣ زایینی، نیشان ددەت کو بایەزید ب زنجیران ڤە هاتیە ئینان بۆ بەرامبەر تەیمورلینگ پشتی هاتیە یەخسەرکرن دەمێ وی بزاڤ دکر برەڤیت پشتی ب دوماهیک هاتنا جەنگێ ئەنقەرە.

شەڕێ ئەنقەرە.. شكان و كەفتنا بريسكێ :

ل سالا 1402ێ زايينى، شەڕێ ئەنقەرە یێ ناڤدار روو دا، كو ئێكە ژ مەزنترين شەڕێن سەدەیێن ناڤين. سوپايێ بايزيدى، یێ كو ماندی ببوو ژ گەمارۆيا درێژ و رێكێن دوير، روو ب روو یێ سوپايێ تيمورلەنكى بوو كو د هژمارێ دا پتر بوون و فيلێن شەڕى ژى دگەل بوون. بايزيدى هندەك شاشيێن تەكنيكى كرن، ژ وان ژى هەلبژارتنا جهێ شەڕى د دەمەكێ دا كو سوپايێ وى یێ تێهنى و ماندی بوو. د دەمێ شەڕى دا، خيانەتەكا مەزن روو دا دەمێ سوارچاكێن سەر ب ميرنشينێن ئەنادۆلێ ڤە، یێن كو بايزيدى بەري نوكە لێكئالاندبوون، چوونە د رێزێن تيمورلەنكى دا. سەرەڕا شەڕێ گران یێ كو بايزيدى و فەوجێن ئينكشارى نيشان داى، بەلێ تەرازي بەرەڤ لايێ مۆغۆلان چوو، و شەڕ ب ئەسيركرنا سلتان بايزيدێ بريسكە ل سەر دەستێ تيمورلەنكى ب دووماهى هات.

بایزید ل سەر نڤینا مرنێ، ب ئامادەبوونا تەیمورلەنگی.

كەفتنە د ئەسيريێ دا و دووماهيا خەمگين :

ئەسيركرنا بايزيدى هەژاندنەك بوو جیهانا ئيسلامى هەمی لەرزاند. سلتانێ ئازا هەیڤێن خۆ یێن دووماهيێ د ئەسيريێ دا بوراندن، و گەلەك گۆتگۆتێن ديرۆكى ل سەر شێوازێ سەرەدەريا تيمورلەنكى دگەل وى هەنە، هندەك ژێدەرێن رۆژئاڤايى دبێژن ئەو د قەفەسەكا ئاسنى دا هاتبوو دانان، بەلێ ژێدەرێن عوسمانى و ئيسلامى یێن باوەرپێكرى دوپات دكەن كو تيمورلەنكى ب رێزەكا هەژى پاشايەتيا وى سەرەدەرى دگەل كربوو، بەلێ هەر وەك زيندانى ل ژێر چاڤدێريێ ما. بايزيد، یێ كو هەمی ژيانا خۆ وەك سەروەر و فەتحكەر ژيای، نەشيا تەحەملا زەليليا ئەسيريێ و تالاتیيا شكانێ بكەت، لەوما ل بهارا سالا 1403ێ زايينى ل باژێرێ ئاق شەهر ل ئەنادۆلێ وەفات كر. هندەك ژێدەر دبێژن مرنا وى ژ ئەگەرێ خەمەكا كوير یان نەخۆشيەكا ژنكاڤە بوو، هندەكێن دى ژى دبێژن دبێژيت وى ژەهر خواربي دا كو دووماهى ب ئازارێن خۆ یێن دەروونى بينيت.

ئەو بارودۆخێ دەولەتا عوسمانی لێ هاتی پشتی شەڕێ ئەنقەرە و مرنا سولتان بایەزیدی و سەربەخۆبوونا بەگێن ئەنادۆلێ

سەردەمێ فەترەتێ.. دەولەت ل سەر لێڤا نەمانێ :

پشتی مرنا بايزيدى، دەولەتا عوسمانى كەفتە د قۆناغەكا تاری دا كو ب ناڤێ سەردەمێ فەترەتێ یان شەڕێ ناڤخۆيى یێ عوسمانى دهێتە نياسين. كورێن بايزيدى (سولەيمان، عيسا، مووسا و محەمەد) ل سەر تەختى شەڕێ ئێك كر، و ئەو دەولەتا باپيرێن وان ئاڤا كرى پارچە بوو. ئەڤ ململانێیە پتر ژ دەه سالان ڤەكێشا، و دبوو كو دەولەتا عوسمانى ب تەمامى ب دووماهى بهێت ئەگەر ئەو بنياتێ بێهێز یێ سلتانێن دەستپێكێ و بايزيدى بخۆ دانايى نەبا، هەتا كو كورێ وى سلتان محەمەدێ ئێكێ (یێ كو ب محەمەد چەلەبى دهێتە نياسين) شيا دەولەتێ جارەكا دى ئێك بخەت و هێزا وێ بۆ بزڤرينيت، دا كو قۆناغەكا نوى ژ بلندبوونا عوسمانى دەستپێبكەت.

دراڤەکێ ئاسنی یێ سەردەمێ بایەزیدێ ئێکێ کو ناڤێ وی ل سەر دیارە: «بایەزیدێ کورێ مورادی» ل سەر روویێ پێشیێ، و «خەلەد مولکەهو - ٧٩٢ (ئانکو ئەڤ سکەیە ل سالا ٧٩٢ێ مشەختی هاتیە لێدان)» ل سەر روویێ پشتێ، بێی کو چ ئاماژە بۆ ناسناڤێ خەلیفەی تێدا هەبن.

كەلەپۆرێ شارستانى و تەلارسازى یێ بايزيدێ بريسكە :

سەرەڕا مژويلبوونا وى يا بەردەوام ب شەڕ و فەتحكرنان، بايزيدى پشت گوه نەهاڤێتە لايێ شارستانى و ئاڤەدانكرنێ. ژ ديارترين شوينەوارێن وى یێن تەلارسازى مزگەفتا مەزن (ئۆلۆ جامى) یە ل باژێرێ بۆرسا، كو ب شاهكارەكا تەلارسازيا عوسمانى يا دەستپێكێ دهێتە هەژمارتن ب وێنێن خۆ یێن بيست قوبەيى و نەخشێن خەتخۆشيێ یێن جوان. هەروەسا گەلەك قوتابخانە، نەخۆشخانە و تەكيە ل جهێن جودا یێن دەولەتا خۆ ئاڤا كرن، و هاندەرێ زانا و فەقيان بوو و نێزيكى خۆ دكرن. د سەردەمێ وى دا، سيمايێن رێڤەبرنا ناڤەندی يا دەولەتێ پتر ديار بوون، و سيستەمێ تيمار (دەرەبەگایەتيا سەربازى) پێشئێخست كو بۆ چەندین چەرخان بڕبڕەیا پشتێ يا سوپا و ئابوورێ عوسمانى بوو.

نامەیا تەیمورلەنگی بۆ شارلێ شەشێ پاشایێ فەرەنسا، کو ئێکە ژ وان نامەیێن د ناڤبەرا هەردوو پاشایان دا هاتینە گوهۆڕین دەربارەی ئەگەرێ هەڤپەیمانیێ دژی عوسمانیان.

ئەو وانەیێن ژ ژياننامەیا بريسكێ دهێنە وەرگرتن :

ژياننامەیا سلتان بايزيدێ بريسكە وانەیێن كوير د ديرۆكێ دا پێشكێش دكەت. ئەو نيشان ددەت كا چەوا هێزا زێدە و لەزاتى د بەرفرەهبوونێ دا دشێت ببیتە ئەگەرێ كەلێنێن د ئاڤاكرنا ناڤخۆيى دا ئەگەر ب داناييا سياسى و دادپەروەريا جڤاكى بەرامبەر نه‌يارێن شكەستى نەهێتە پشتەڤانیكرن. شكەستنا وى ل ئەنقەرە ئەنجامەكێ ئێكسەر بوو بۆ پشت گوه هاڤێتنا هەستێ وەفاداريێ ل دەف هۆزێن توركمان یێن كو ئاخا وان ب زۆرى لێكئالاندى. دگەل هندێ ژى، بايزيد هەر وەك هێمايێ ئازايى و سوارچاكيا ئيسلامى دمينيت، و ئەو مێرێ كو رێ ل پێشڕەويا خاچپەرستان گرتى بۆ سەر رۆژهەلاتێ بۆ چەندین چەرخان، و ب فەتحێن خۆ ل بەلقان رێ خۆش كر بۆ دياربوونا ئيمپراتۆريەتا جیهانى يا كو نەوەيێ وى محەمەد فاتیح دێ سيمايێن وێ ب دووماهى ئينيت.

دووماهى.. بايزيد د بيرا ديرۆكێ دا :

سلتان بايزيدێ ئێكێ دێ هەر د ديرۆكێ دا ب ناسناڤێ بريسكە مێنيت، نە تەنێ ژبەر لەزاتيا وى د شەڕى دا، بەلكو چونكى ئەو وەك بريسكەيەكێ بوو كو ئەسمانێ ئەورۆپا ب فەتحێن ئيسلامى یێن بێ وێنە رۆهن كر، و وەك بريسكەيەكێ بوو كو لەرزين ئێخستە ناڤ دەولەتا عوسمانى بەلێ نەمراند، بەلكو وەك ئەگەر لێ هات كو ژ وێ تەنگاڤيێ ب هێزتر و ئێكگرتيتر دەرکەڤیت. چيرۆكا ژيانا وى، ژ لۆتكەیا سەركەفتنێ ل نيكۆپۆليس هەتا تالاتیيا ئەسيريێ ل ئەنقەرە، وەك بيرئينانەكا بەردەوامە بۆ گوهۆڕينێن رۆژگارى و چارەنويسێ پاشايان، و كەسایەتیيا وى وەك ئێك ژ مەزنترين كەسایەتیێن كو روويێ ديرۆكێ د دەستپێكا سەدەیێن نوى دا نەخشاندى دمينيت. خودێ رەحمێ ب سلتان بايزيدى بكەت، ئەو سەربازەك بوو د رێكا خودێ دا، و سلتانەك بوو كو ماندیبوون نەدنياسى، و سەركردەيەك بوو كو ب خوین و ماندیبوونا خۆ لاپەرەيەكێ هەتا هەتایێ د تۆمارێن سەربلنديا ئيسلامى دا نڤيسى.

رێباز فەیسەل