گوشەیا لادانێ
گوشا لادانێ د فیزیا پشکنینێ دا:
تێگەهێ سەرەکی، ئەگەرێن کارتێکەر، و بکارئینانێن کریاری
روناهی ئێکە ژ گرنگترین دیاردەیێن فیزیایی یێن کو ژ کەڤن دا سەرنجا مرۆڤی کێشای. ب رێکا خواندنا رەفتارا روناهیێ، زانایان شیان گەلەک تشتان ل سەر سروشتێ گەردوون و ماددەی تێبگەهن. دەما روناهی د هێلێن راست دا د ناڤەندەکا هەڤسەنگ دا دچیت، رێکا خۆ دپارێزیت، بەلێ دەما ژ ناڤەندەکا شەفاف بۆ ئێکە دی یا جودا د چڕیا روناهیێ دا دچیت، تووشی دیاردەیەکێ دبیت کو دبێژنێ شکەستنا روناهیێ. د ناڤ خواندنا شکەستنا روناهیێ دا، زاراوەیەکێ گەلەک گرنگ پەیدا دبیت کو ئەو ژی گوشا لادانێ یە، کو رۆلەکێ مەزن د تەفسیرکرنا گەلەک دیاردەیێن سروشتی و چێکرنا ئامیرێن پشکنینێ یێن ئالۆز دا دگێریت.
تێگەهێ گوشا لادانێ :
بۆ تێگەهشتنا گوشا لادانێ ب دروستی، دڤێت ئەم وسا هزر بکەین کو تیشکەکا روناهیێ دکەڤیتە سەر روویێ تشتەکێ شەفاف، بۆ نموونە منشورەکێ جامی. دەما تیشکا روناهیێ ژ هەوای دکەڤیتە سەر روویێ ئێکێ یێ منشوری، تووشی شکەستنا ئێکێ دبیت و نێزیکی ستوونا ستوونی دبیت، چونکی خێراییا روناهیێ د جامی دا کێمترە ژ خێراییا وێ د هەوای دا. پاشان، تیشک رێکا خۆ د ناڤ منشوری دا بەردەوام دکەت هەتا دگەهیتە روویێ دووێ، و جارەکا دی دکەڤیتە د ناڤ هەوای دا. ل دەمێ دەرکەفتنێ، تووشی شکەستنا دووێ دبیت و ژ ستوونا ستوونی دویر دکەڤیت.
ئەگەر ئەم هێلەکا خەیالی بکێشین کو درێژاهیا تیشکا کەفتی یا دەسپێکێ بیت، و هێلەکا دی یا خەیالی بکێشین کو درێژاهیا تیشکا دەرکەفتی بیت، ئەڤ هەردوو هێلە دێ ل خالەکێ ئێکدو بڕن. ئەو گوشا تیژا د ناڤبەرا ئاراستێ تیشکا کەفتی و ئاراستێ تیشکا دەرکەفتی دا، ئەم دبێژنێ گوشا لادانێ، و ب گشتی ب پیتا یۆنانی دلتا دهێتە نیشاندان. ب زمانەکێ سادەتر، ئەو گوشەیە یا کو رادەیێ گوهۆرینا گشتی د رێکا تیشکا روناهیێ دا دپێژیت ژ ئەنجامێ دەربازبوونا وێ د ناڤ منشوری دا.
ئەگەرێن کارتێکەر ل سەر گوشا لادانێ :
گوشا لادانێ بهایەکێ جێگیر نینە، بەلکو ب گۆڕەی کۆمەکا ئەگەرێن فیزیایی و ئەندازەیی دهێتە گوهۆرین کو رێکا روناهیێ دیار دکەن. ئەڤ ئەگەرە دشێن د ڤان خالان دا بهێنە کورتکرن:
ئێک: گوشا کەفتنێ. پەیوەندی د ناڤبەرا گوشا کەفتنێ و گوشا لادانێ دا پەیوەندیەکا هێلی یا سادە نینە. دەما ئەم گوشا کەفتنێ بەرەبەرە ژ بهایەکێ گەلەک بچووک زێدە دکەین، تێبینی دکەین کو گوشا لادانێ دەست ب کێمبوونێ دکەت هەتا دگەهیتە کێمترین بهایێ دیارکری. پشتی دەربازبوونا ڤێ خالێ، ئەگەر ئەم بەردەوام بین ل سەر زێدەکرنا گوشا کەفتنێ، گوشا لادانێ جارەکا دی دەست ب زێدەبوونێ دکەت. ئەڤ رەفتارە چەماوەکێ تایبەت ددەتە مە کو د تاقیگەهێن فیزیا دا دهێتە خواندن.
دوو: نیشاندەرێ شکەستنا ماددەیێ منشوری. نیشاندەرێ شکەستنێ شیانا ماددەی دیار دکەت بۆ کێمکرنا خێراییا روناهیێ و گوهۆرینا رێکا وێ. هەر چەند نیشاندەرێ شکەستنا ماددەی مەزنتر بیت، شیانا وێ بۆ شکاندنا تیشکا روناهیێ زێدەتر دبیت، و ب ڤێ چەندێ گوشا لادانێ ژی زێدە دبیت. بۆ نموونە، گوشا لادانێ یا کو منشورەکێ ئەلماسی چێدکەت گەلەک مەزنترە ژ وێ یا کو منشورەکێ جامی یێ هەمان شێوە چێدکەت، ژ بەر بلندیا چڕیا روناهیێ د ئەلماسی دا.
سێ: گوشا سەرێ منشوری. ئەو گوشەیە یا د ناڤبەرا هەردوو روویێن منشوری دا یێن کو شکەستن ل سەر چێدبیت. پەیوەندیەکا راستی د ناڤبەرا گوشا سەرێ منشوری و گوشا لادانێ دا هەیە، هەر چەند گوشا سەرێ منشوری مەزنتر بیت، درێژاهیا وێ رێکا دڤێت روناهی د ناڤەندێ دا ببڕیت زێدە دبیت، کو ل دوماهیێ دبیتە ئەگەرێ زێدەبوونا گوشا لادانێ یا گشتی.
چار: درێژاهیا پێلا روناهیا کەفتی یان رەنگێ روناهیێ. ئەڤ ئەگەرە ئێکە ژ گرنگترین ئەگەرێن کو سروشتێ پێلێ یێ روناهیێ دیار دکەت. روناهیا سپی یا کو ئەم ژ رۆژێ یان گلۆپان دبینین ژ تێکەلەکا رەنگێن تەیفا بینراو پێکدهێت، و هەر رەنگەک درێژاهیا پێلێ یا جودا هەیە. ئەو روناهیا درێژاهیا پێلا وێ کورتتر بیت، وەک رەنگێ وەنەوشەیی، ب گوشەیەکا مەزنتر دەشکێت ژ وێ روناهیا درێژاهیا پێلا وێ درێژتر بیت، وەک رەنگێ سۆر. ئەڤە وێ رامانێ ددەت کو گوشا لادانێ بۆ رەنگێ وەنەوشەیی مەزنترە ژ گوشا لادانێ بۆ رەنگێ سۆر د ناڤ هەمان منشوری دا.
دیاردەیا بەلاڤبوونێ و گوشا لادانێ :
جوداهی د گوشا لادانێ دا ب گۆڕەی درێژاهیا پێلێ، ئەگەرێ سەرەکی یێ دیاردەیا بەلاڤبوونا روناهیێ یە. دەما زانایێ ناڤدار ئیسحاق نیوتن تیشکەکا روناهیا سپی د ناڤ منشورەکێ جامی دا دەرباز کری، تێبینی کر کو کۆمەکا رەنگێن جودا دەرکەفتن کو وەک رەنگێن کەسکە سۆلا (قوس قزح) نە. ئەڤە چێبوو چونکی منشوری روناهی وەک ئێک پارچە نەشکاند، بەلکو پێکهاتەیێن وێ ژ ئێک جودا کرن؛ ب شێوەیەکێ کو هەر رەنگەک ب گوشا خۆ یا تایبەت لادایە. ئەڤ دیاردەیە نە بتنێ پێکهاتەیێن روناهیا سپی دیار دکەت، بەلکو بنەمایێ زانستەکێ تەمامە کو دبێژنێ زانستێ تەیفان.
کێمترین رادەیێ لادانێ :
د ناڤبەرا هەمی گوشەیێن لادانێ یێن کو تیشکەک د ناڤ منشوری دا دەرباز دبیت، حالەتەکێ گەلەک تایبەت هەیە کو دبێژنێ گوشا کێمترین لادان. ئەڤ حالەتە دەما چێدبیت کو تیشکا روناهیێ ب شێوەیەکێ هەڤسەنگ د ناڤ منشوری دا دەرباز ببیت، ب رەنگەکێ کو گوشا کەفتنێ ل سەر روویێ ئێکێ یەکسان بیت ب گوشا دەرکەفتنێ ژ روویێ دووێ، و تیشک د ناڤ منشوری دا تەریب بیت دگەل بنکەی. ئەڤ حالەتە گرنگیەکا مەزنا بیرکاری و فیزیایی هەیە، چونکی هەڤکێشەیەکا بیرکاری یا دروست هەیە کو پەیوەندیێ د ناڤبەرا گوشا کێمترین لادان، و گوشا سەرێ منشوری، و نیشاندەرێ شکەستنا ماددەیێ منشوری دا چێدکەت. ئەڤ هەڤکێشەیە د تاقیگەهان دا دهێتە بکارئینان بۆ پێڤانا نیشاندەرێ شکەستنا ماددەیێن نەنیاس ب وردیەکا گەلەک بلند.
بکارئینانێن کریاری یێن گوشا لادانێ :
تێگەهشتنا مە بۆ گوشا لادانێ بتنێ ل سەر سنۆرێ تیۆرێن فیزیایی نەمایە، بەلکو گەلەک بکارئینانێن وێ د ژیانا مە یا رۆژانە و ڤەکۆلینێن زانستی یێن پێشکەفتی دا هەنە.
د بوارێ پشکنین و چێکرنا عەدەسەیان دا، تێگەهشتنا لادانا روناهیێ تشتەکێ سەرەکی یە بۆ دیزاینکرنا کامیران، و تەلسکۆپان، و مایکرۆسکۆپان. عەدەسە د بنەڕەت دا ل سەر بنەمایێن وەک یێن منشوری کار دکەن، و ئەندازیارێن پشکنینێ حساباتێن گوشا لادانێ بکار دئینن بۆ چارەسەرکرنا کێماسیێن وێنەی وەک لادانا رەنگی، کو تێکچوونەکا د وێنەی دا چێدبیت دەما عەدەسە نەشێت هەمی رەنگان ل ئێک خال کۆم بکەت ژ بەر جوداهیا گوشەیێن لادانا وان. ب رێکا تێکەلکرنا جۆرێن جودا یێن جامی ب نیشاندەرێن شکەستنێ یێن جودا، ئەڤ کێشەیە دهێتە چارەسەرکرن.
د زانستێ گەردوونناسی و کیمیایێ دا، ئامیرێن سپێکترۆمیتەر دهێنە بکارئینان، کو ب شێوەیەکێ سەرەکی پشت ب گوشەیێن لادانێ یێن جودا بۆ درێژاهیا پێلان دەبەستن. ئەڤ ئامیرە روناهیا ژ ستێر و گەلەستێرێن دویر دهێت، یان روناهیا ژ ماددەیێن کیمیایی دەردکەڤیت دەما دهێنە گەرمکرن، شیکار دکەن. ب رێکا پێڤانا گوشەیێن لادانێ ب وردی، زانا دشێن درێژاهیا پێلێن د ناڤ روناهیێ دا دیار بکەن، و ئەڤە پێکهاتەیێن کیمیایی یێن وان ستێران یان ماددەیان بۆ وان ئاشکرا دکەت، درست وەک پەنجەمۆرێ کو هەر توخمەکێ کیمیایی ژ یێ دی جودا دکەت.
ل سەر ئاستێ سروشتی، گوشا لادانێ ئێک ژ جوانترین دیاردەیێن سروشتی تەفسیر دکەت کو ئەو ژی کەسکە سۆلا (قوس قزح) یە. پشتی باران بارینێ، دڵۆپێن ئاڤێ یێن د هەوای دا وەک منشورێن بچووک کار دکەن. دەما روناهیا رۆژێ دکەڤیتە د ناڤ ڤان دڵۆپان دا، تووشی شکەستنێ دبیت، پاشان د ناڤ دڵۆپێ دا ڤەدگەریت، و جارەکا دی ل دەمێ دەرکەفتنێ تووشی شکەستنێ دبیت. ژ بەر جوداهیا گوشا لادانێ بۆ هەر رەنگەکێ روناهیا رۆژێ، رەنگ بەلاڤ دبن و دگەهنە چاڤێ مرۆڤی ب شێوەیێ وێ کەسکە سۆلا رەنگین و جوان یا کو ئەم د ئەسمانی دا دبینین.
کورتیا ئاخفتنێ، گوشا لادانێ نە بتنێ تێگەهەکێ ئەندازەیی یە د ناڤ پەرتووکان دا، بەلکو کلیلەکا سحری یە بۆ تێگەهشتنا کارلێکرنا روناهیێ دگەل ماددەی. ب رێکا خواندنا وێ چەندێ کا روناهی چەوا و بۆچی لاددەت، ئەم شیاینە بگەهینە کویراتیا گەردوونی، و پێکهاتەیێن ماددەیێن ئالۆز شیکار بکەین، و ئامیران بهەوێنین کو پێ بشێین تشتێن ژ خانەیێ بچووکتر و ژ گەلەستێرا مە دویرتر ببینین. بەردەوامبوونا ڤەکۆلینان د تایبەتمەندیێن روناهیێ و شکەستنا وێ دا، هەردەم دەرگەهێن نوو د تەکنەلۆژیا و زانستێن جودا دا ڤەدکەت.
بوچونا خو لسەر بابەتی بدە