موریکسی

موریکسیون :

موریسکی، یان ژی مۆریسکیۆس، و ھەروەسا بناڤێ موارکە یان مۆریسکۆس (ب زمانێ قشتالی: Moriscos) دھێنە نیاسین، ئەو موسلمان بوون یێن کو پشتی ھەرفینا حوکمێ ئیسلامی ل ئەندەلوسێ، ل ژێر دەستھەلاتا مەسیحیان ل وێرێ ماین و ب زۆری ھاتینە نەچارکرن ببنە مەسیحی. یان ژی دڤیا ئەندەلوسێ بجھـ بھێلن ب فەرمانا فەردیناند و ئیزابێلایێ ل ١٤ێ شوباتا ١٥٠٢ێ. د ماوێ ناڤبەرا سالێن ١٦٠٩ و ١٦١٤ێ دا، حکومەتا ئیسپانی ب شێوەیەکێ ڕێکخستی موریسکی نەچارکرن کو پاشایەتیێ بجھـ بھێلن و بەرەڤ باکورێ ئەفریقیا ڤە بچن. ھژمارا وان ل ئاراگۆنا خوارێ (تروێلا نوکە) و ل باشورێ پاشایەتیا ڤالێنسیا و ل غرناتەیێ گەلەک بوو، لێ ل جھێن دی یێن پاشایەتیا قشتالەیێ کێمتر بوون، لدیڤ وان پێزانینێن ژ تۆمارێن باجێ ب دەست مە کەفتین. پشتی ھەرفینا ئەندەلوسێ، ئەو بەرەڤ وەلاتێن باکورێ ئەفریقیا و شامێ و تورکیا ڤە ھاتنە دەرێخستن و نوکە ل جەزائیر و تونس و مەغرب و لیبیایێ دژین.

دەرکرنا موسلمانان ژ کەنارێ دانیە

ل سالا ١٦٠٩، نێزیکی ٣٢٥،٠٠٠ مۆریسكی ل ئسپانیا هەبوون ژ كۆما گشتی یا ئاكنجیان كو ٨.٥ ملیۆن كەسان بوو، ب رێژا ٣.٥%. ئەو ب زۆری ل تاجا ئاراگۆنێ كۆم ببوون، كو ٢٠% ژ ئاكنجیان پێك دئینان، و ل شانشینا ڤالێنسیا كو رێژا مۆریسكیان گەهشتە ٣٣% ژ ئاكنجیێن وێ. زێدەباری ڤێ چەندێ، گەشەیا ئاكنجیێن مۆریسكی تا راددەیەكی بلندتر بوو ل هەمبەر گەشەیا ئاكنجیێن مەسیحی؛ ل ڤالێنسیا، گەشەیا مۆریسكیان ب ٦٩.٧% هاتە تخمینكرن ل هەمبەر ٤٤.٧% یا مەسیحیان. پتریا ئاكنجیێن باژێری و دەولەمەندێن وان مەسیحی بوون، ل دەمەكی كو موسلمان ل گوندان و تاخێن هەژار یێن باژێران بەلاڤ ببوون.

هژمارا موسلمانێن مۆریسكی یێن بووینە مەسیحی ب نێزیکی ملیۆنەك كەسان هاتە تخمینكرن. پشتی بووینە مەسیحی، خێزانێن ب رەگەز جوهی و ئیسلامی ناڤێن نوو یێن مەسیحی بۆ خۆ دانان. ل دوماهیێ، ئەو تێكەلی جڤاكا مەسیحی یا كەڤن بوون. گەلەك ژ مۆریسكیان پشتی بووینە مەسیحی، د دینێ خۆ یێ نوو دا پابەند بوون، و ل گرانادا، هندەك مۆریسكی ژ ئالیێ موسلمانان ڤە هاتنە كوشتن ژبەر كو رەتكرن دەست ژ مەسیحیەتێ بەردەن. وان رۆلەك د پێشخستنا ئەدەبێ عیبادەتی یێ مەسیحی دا هەبوو ب تایبەتی ل سەر بابەتێن مریەمی. ڤەكۆلینێن جودا دیار دكەن كو د ناڤبەرا ٧% بۆ ١٠.٦% ژ ئسپانیێن نوكە ژ نڤشێ خێزانێن باكورێ ئەفریقا یێن موسلمانن كو بووینە مەسیحی.

بەلێ دووەم مەزنترین كۆمبوونەوەیا موسلمانان ل باشوورێ شانشینا ڤالێنسیا بوو، كو ڕێژا موریسكیان ل وێرێ نێزیكی ئێك ژ سێیێ ئاكنجیان بوو. زمانێ عەرەبی د ناڤبەرا وان دا بەربەلاڤ بوو، ل گەل هندێ كو دشیاین ب زمانێن كاستیلی و ڤالێنسی ب ڕەوانی باخڤن. موسلمانێن ڤالێنسیا ب ئەنجامدانا ئاینێ ئیسلامێ دهاتنە نیاسین، ل گەل هندێ كو ب ڕویكەشی پابەندی كەنیسا كاسولیكی بوون. د ناڤ جڤاكێن خوجهی دا ب زانینا خۆ یا قورئان و سوننەتێ ناڤدار بوون، و زانایێن ئاینی (فەقی) گەشت دكرنە د ناڤ جڤاكێن دی یێن موریسكی ل سەرتاسەری ئیسپانیا وەكی مامۆستا.

سیاربونا موریکسیا د گەمیان دا ل بلنسیە

و ژ بەر جهێ وان یێ ل سەر کەنارێن دەریایێ، پەیوەندیێن وان ل گەل گەمیێن عوسمانی هەبوون، و ڤالێنسیا سەنتەرێ بەرهەمئینانا مۆرۆ یا ئیسپانی بوو د دوماهییا سەردەمێن ناڤین دا و هەروەسا پیشەسازیا گۆزەگەریێ. وان ناڤێ ئیسپان ل سەر وی باژێری نەدانا، بەلكو هندەك پیتێن وی گوهۆڕین و دەستكاری د نڤیسینا وی دا كر و بوو "بُلَنْسِية"، و ب ڤی شێوەی د بەرهەمێن خۆ یێن دیرۆكی و جوگرافی دا بكارئینایە. فەزلێ موسلمانان بوو د سەردەمێ دەولەتا وان ل ئەندەلوسێ كو دەشتا ڤالێنسیا گەشە كر، وان ل هەردوو لایێن ڕویباری یان ژی وادیێ سپی سیهـ و ئێك جۆ لێدان، و ئاڤ ژێ بۆ ئاڤدانا هەمی ئەردان ڕاكێشا. و د سەدەیێن ل دویڤ دا ڤالێنسیا كەفتە بن دەستهەلاتا حاكمێن ملوك الطوائف، پاشی مرابطین، پاشی موەححدین، حەتا كو ل سالا ١٢٣٨ زایینی كەفتیە د دەستێ فرەنجان دا، دوو سالان پشتی كەفتنا كۆردۆبایێ. دەركرنا موریسكیان ژ ئیسپانیا ل سالا ١٦٠٩ كوتەكەكە كوشندە ل ئابوورێ شانشینا ڤالێنسیا دا، و ب هزاران كەس نەچار بوون بچن (كو پتریا وان د چاندنێ دا كار دكر) و ب ڤی شێوەی گوند و دەڤەرێن چاندنێ ب تەمامی ژ هێزا خۆ یا سەرەكی یا كاری ڤالا بوون، و دهێتە تخمینكرن كو ژمارا ئەوێن ب زۆری هاتینە دەرێخستن نێزیكی ١٢٥،٠٠٠ كەسان بوو.

هاتنە خارا موریکسیا ل وهران

رێباز فیصل