مزگەفتا ئەزهەر ل مسرێ

 

مزگەفتا ئەزهەر :

مزگەفتا ئەزهەر گرنگترین مزگەفتا مسرێ یە بێ گومان، و ئێك ژ کەلەهێن دیرۆکی یە بۆ بەلاڤکرن و فێرکرنا ئیسلامێ، هەروەسا ئێك ژ ناڤدارترین مزگەفتێن شوینواری یە ل مسرێ و جیهانا ئیسلامی، و پشکەکە ژ دەزگەهێ ئەزهەرێ شەریف. دیرۆکا ئاڤاکرنا وێ دزڤریت بۆ دەستپێکا سەردەمێ دەولەتا فاتمی ل مسرێ، پشتی جەوهەرێ سەقەلی فەتحا مسرێ تەمام کری ل سالا ٩٦٩ز، و دەست ب دامەزراندنا قاهیرە کری، کۆچکا مەزن ئاڤاکر و بەرهەڤکر بۆ هاتنا خەلیفە موعیز لیدینیللاه، و د وێ دەمێ دا دەست ب ئاڤاکرنا مزگەفتا ئەزهەر کر دا کو خەلیفە تێدا نڤێژێ بکەت، و دا ببیتە مزگەفتەکا جامع بۆ باژێرێ نوی یێ هاتیە دروستکرن هەروەکی مزگەفتا عەمر ل فوستاتێ و مزگەفتا ئیبن تولون ل قەتائیعێ، هەروەسا ل وی دەمی هاتبوو بەرهەڤکرن دا کو ببیتە پەیمانگەهەکا فێرکرنێ بۆ فێرکرنا مەزهەبێ شیعە و بەلاڤکرنا وی، لەورا دەست ب ئاڤاکرنا وێ کر ل جەمادی ئەلئەووەل ٣٥٩ک/٩٧٠ز، و ئاڤاکرنا وێ تەمام کر و ئێکەم ئەینی تێدا هاتە کرن ل رەمەزانا سالا ٣٦١ک/٩٧٢ز، و ب مزگەفتا قاهیرە هاتە نیاسین. و سەرەرای وێ چەندێ کو دەستێ چاکسازی و نویژەنکرنێ ب سەردا هاتیە د سەردەمێن جودا دا و گەلەک ژ نیشانێن وێ یێن فاتمی گوهارتینە، لێ ئەو کەڤنترین شوینوارێ فاتمی یە کو ل مسرێ مابیت. و دیرۆکنڤیسان جوداهی د دیتنان دا هەبوویە ل سەر ئەگەرێ ناڤکرنا ڤێ مزگەفتێ، و یا ژ هەمیێ راستتر ئەوە کو فاتمییان ناڤێ وێ کریە ئەزهەر ب ناڤێ فاتیمەیا زەهرا کچا پێغەمبەر محەمەد.

وێنەکێ مزگەفتێ لسالا ١٩٠١ زاینی

ئەڤ مزگەفتە ب دووەم کەڤنترین زانکۆ دهێتە هژمارتن ل جیهانێ کو ب بەردەوامی کار دکەت پشتی زانکۆیا قەرەوییین. و سەرەرای وێ چەندێ کو مزگەفتا عەمرێ کورێ عاس ل فوستاتێ د کارێ وانەگۆتنێ دا پێش وێ کەتبوو کو خەلەکێن وانەگۆتنێ تێدا دهاتنە گرێدان ب رەنگەکێ خۆبەخشانە، لێ مزگەفتا ئەزهەر یا ئێکێ یە ل مسرێ د ئەنجامدانا رۆلێ قوتابخانە و پەیمانگەهێن رێکخستی دا، کو وانەیێن وێ ب فەرمانا دەولەتێ دهاتنە دان و زانا و مامۆستا ل سەر دهاتنە پارەدارکرن. و ئێکەم وانە تێدا هاتە گۆتن ل سەفەرا سالا ٣٦٥ک/٩٧٥ز ل سەر دەستێ عەلیێ کورێ نوعمان قازی د فیقهێ شیعە دا، و ل سالا ٣٧٨ک/٩٨٨ز مووچە بۆ فەقی یێن مزگەفتێ هاتنە بریاردان و خانیەک بۆ ئاکنجیبوونا وان ل تەنیشتا وێ هاتە بەرهەڤکرن و هژمارا وان سیهـ و پێنج زەلام بوون.

پشتی کەفتنا دەولەتا فاتمی، ستێرکا ئەزهەر ئاڤا بوو ل سەر دەستێ سەلاحەدینێ ئەیووبی کو ئارمانجا وی ژ وێ چەندێ دژایەتیکرنا مەزهەبێ شیعە و پشتەڤانیکرنا مەزهەبێ سوننە بوو، لەورا گۆتارا ئەینیێ تێدا هاتە راگرتن و بۆ دەمێ سەد سالان یا راوەستیای ما هەتا کو ل سەردەمێ سولتانێ مەملووکی زاهیر بێبەرس بوندوقداری هاتە ڤەگەراندن. و ل سەردەمێ دەولەتا مەملووکی ئەزهەر ڤەگەریا بۆ ئەنجامدانا پەیاما خۆ یا زانستی و رۆلێ خۆ یێ زیندی، لەورا فەقی بۆ وانەگۆتنا مەزهەبێ سوننە و فەرموودەیێن پێغەمبەری تێدا هاتنە دامەزراندن و گرنگی ب نویژەنکرن و بەرفرەهکرن و پاراستنا وێ هاتە دان، لەورا ئەو ب سەردەمێ زێرین یێ ئەزهەر هاتە هژمارتن، هەروەسا حوکمڕان و کەسایەتیێن دیار د سەردەمێن دووڤدا گرنگیەکا بەرچاڤ ب نویژەنکرن و پاراستنا وێ دا و وەقفێن زۆر بۆ تەرخانکرن.

نەخشەیێ مزگەفتێ

ل سەردەمێ مەلیک فوئادێ ئێکێ یاسایا ژمارە ٤٦ یا سالا ١٩٣٠ بۆ ئەزهەر دەرکەفت کو ل دویڤ وێ کۆلیژێن ئوسوول دین و شەریعەت و زمانێ عەرەبی پاشتر ل سالا ١٩٣٣ هاتنە دامەزراندن، و ب فەرمی ئەزهەر بوو زانکۆیەکا سەربخۆ ل سالا ١٩٦١. و زانکۆیا ئەزهەر ب ئێکەم زانکۆ ل جیهانا ئیسلامی هاتە هژمارتن بۆ خواندنا مەزهەبێ سوننە و شەریعەتێ ئیسلامێ. و هێشتا ئەزهەر هەتا ئەڤرۆ منارەیەکە بۆ بەلاڤکرنا ناڤەندگیریا ئیسلامێ و دەزگەهەکە کو کارتێکرنەکا کویر ل جڤاکێ مسرێ هەیە و هێمایەکە ژ هێمایێن مسرا ئیسلامی.

ناڤکرن :

باژێرێ قاهیرە ل سەر دەستێ جەوهەرێ سەقەلی هاتە دامەزراندن، کو سەرکردەکێ فاتمی یێ رۆمی بوو ژ رەچەلەکێ یونانی ژ دورگەها سەقەلیە، و ناڤێ مەنسووریە لێ کر، و مەنسووریە هاتبوو بەرهەڤکرن دا ببیتە بارەگەهێ خەلافەتا فاتمی یا کو ل تونسێ بوو، و مزگەفت بۆ جاری ئێکێ ل سالا ٩٧٢ هاتە بکارئینان، و ل دەستپێکێ ب مزگەفتا مەنسووریە هاتە ناڤکرن، و ناڤکرنا مزگەفتێ ب ناڤێ وی باژێرێ کو تێدا هەیە تشتەکێ بەربەلاڤ بوو ل وی دەمی، و ب هاتنا خەلیفە موعیز لیدینیللاه بۆ مسرێ ناڤێ باژێری کرە قاهیرە، و ب ڤی رەنگی ناڤێ مزگەفتێ بوو مزگەفتا قاهیرە، ل دویڤ ئێکەم نسخە ژ ژێدەرێن عەرەبی یێن دیرۆکی.

مزگەفتێ ناڤێ خۆ یێ نوکە، ئەزهەر، وەرگرت د دەمەکی دا د ناڤبەرا خەلیفە موعیز، و دوماهیا سەردەمێ خەلیفەیێ فاتمی یێ دووەم ل مسرێ عەزیز بیللاه، و ئەزهەر رامانا وێ (گەش/رۆشن)ـە کو صیغەیا نێرە بۆ پەیڤا زەهرا، و زەهرا نازناڤێ خاتین فاتیمە کچا پێغەمبەر محەمەد، هەڤژینا خەلیفە عەلیێ کورێ ئەبی تالیب بوو، و موعیز و پێشەوایێن دەولەتا فاتمی بانگەشە دکر کو ئەو ژ نەڤیێن وێنە؛ و ئەڤە تاکە تیۆرە کو دهێتە گۆتن دەربارەی ئەگەرێ ناڤکرنا ئەزهەر ب ڤی ناڤی، و دگەل وێ چەندێ، ئەڤ تیۆرە د چ ژێدەرێن عەرەبی دا نەهاتیە پشتڕاستکرن، و ب تەمامی پشتەڤانیکرنا وێ هاتیە پەسەندکرن، و ژێدەرێن رۆژئاڤایی پاشتر ئەو رەت کریە.

هندەکێن دی تیۆرەکا بەدیل پێشکێش دکەن کو ناڤێ مزگەفتێ ژ وان ناڤان هاتیە وەرگرتن یێن کو خەلیفەیێن فاتمی ل کۆچکێن خۆ یێن نێزیک مزگەفتێ کرین، کو ناڤێ کۆچکێن خۆ کربوون کۆچکێن زاهیرە (القصور الزاهرة) ب ناڤێ باخچەیێن شاهانە یێن تێدا کو ژ لایێ عەزیز بیللاه ڤە هاتبوونە هەلبژارتن، و پشتی کو کۆچک ب دوماهیک هاتین؛ ناڤێ مزگەفتێ ژ مزگەفتا قاهیرە هاتە گوهارتن بۆ ئەزهەر. هەرچی وەرگرتنا پەیڤا جامع (مزگەفت)ـە ژ رەگێ پەیڤا عەرەبی (الجامعة) هاتیە، کو رامانا وێ «کۆمکرن»ـە، و پەیڤ دهێتە بکارئینان بۆ دەربڕینێ ژ وان مزگەفتێن کو گەلەک خەلکی کۆم دکەن.

رێباز فيصل