خیلافەتا عەباسی - دەولەتا عەباسی

 

خیلافەتا عەباسی :

دەولەتا عەباسی یان خەلافەتا عەباسی یان دەولەتا بەنی عەباس (دەولەتا ب کریار: ١٣٢ – ٦٥٦ک / ٧٥٠ – ١٢٥٨ز) پاشی (خەلافەتا رەمزی: ٦٦١ – ٩٢٣ک / ١٢٦١ – ١٥١٧ز) سییەمین خەلافەتا ئیسلامی یە د مێژوویێ دا، و دووەمین بنەمالێن ئیسلامی یێن حوکمڕان، و دووەمین مەزنترین دەولەتێن ئیسلامی یە د مێژوویێ دا. دەولەتا عەباسی ژ وان بنەمالێن حوکمڕان دهێتە هژمارتن کو ژیێ وێ یێ درێژ بوو، چونکی حوکمێ وێ یێ ب کریار ل بەغدا بۆ پتر ژ پێنج سەد سالان ڤەکێشا، و حوکمێ وێ یێ رەمزی هەتا هەشت سەد سالان. ئەڤ دەولەتە ژ لایێ هندەک زەلامان ڤە هاتە دامەزراندن کو ژ نەڤیێن عەباسێ کوڕێ عەبدولموتەلیب بوون، بچویکترین مامێ پێغەمبەر محەمەد سلاڤێن خودێ لێ بن، و ب ڤێ چەندێ شەرعیەتا خۆ یا ئایینی وەرگرت. دەولەت ل سەر خرابەیێن دەولەتا ئەمەوی ڕابوو پشتی شۆڕشەکا مەزن کو ژ خۆراسانێ دەستپێکری ل سالا ١٢٩ک / ٧٤٧ز، کو تێدا بانگەوازیا عەباسی پشت بەستن ل سەر پشتەڤانیا خۆراسانیێن نەڕازی ژ حوکمێ ئەمەوی کربوو. عەباسی شیان بنەمالا بەنی ئومەیە ژ ڕەه و ڕیشالان ڤە دەرێخن و ژ دەسهەلاتێ دویر بێخن ژبەر گەلەک ئەگەران، و ژبلی عەبدولڕەحمانێ داخل کەس ژ وان ڕزگار نەبوو کو میرگەهەک ل ئەندەلوسێ دامەزراند.

دەولەتا عەباسی د بەرفرەهـ ترین سنورێن خودا

دەسهەلاتا دەولەتا عەباسی یا ب کریار د سەردەمێ وێ یێ زێرین دا گەهشتە ڕووبەرێن بەرفرەه ژ وەلاتێن موسلمانان، کو ئەڤەنە: وەلاتێ ما وراء النهر، سند، سجستان، خۆراسان، تەبەرستان، جبال، مەکران، کرمان، فارس، ئازەربایجان، ئەران، گورجستان (الکرج)، ئەرمینیە، ئەهواز، ئیراق، جەزیرەیا فوراتی، عەواسم، شام، بەحرەین، یەمامە، عومان، حەزرەمەوت، یەمەن، حیجاز، مسر، بەرقە، ئیفریقیە. ڕووبەرێ دەولەتێ د دەمێ ئاڵۆزیێن سامەڕا و شۆڕشێن وەکی زەنج و دویرکەفتنا گەلەک ویلایەتان ژ پایتەختێ خەلافەتێ کێم بوو، کو ڤێ چەندێ هێدی هێدی هێزا وێ لاواز کر هەتا کو گەلەک مەملەکەت و میرگەهێن سەربخۆ یێن ب ئەمری واقیع پەیدابوون، لێ گەلەک ژ وان پارێزگاری ل رەمزیەتا خەلیفەیێ عەباسی کر وەک رەمزەک بۆ خەلافەتێ (سوننە) کو پاشی ڕووی ب ڕوویێ هەڤڕکیێ بوو ژ لایێ خەلافەتێن دی ڤە وەکی دەولەتا فاتمی (ئیسماعیلی). گرنگیا پلەیا خەلافەتێ د ناڤبەرا دەولەتێن ئیسلامی دا د گەلەک ڕێکاران دا دیار دبوو، وەکی دوعاکرن بۆ خەلیفەی ل سەر مینبەران و وەرگرتنا شەرعیەتا حوکمی ب ڕێکا وی د هندەک دەمان دا، لێ د گەلەک ناکۆکی و ململانێیان دا ژی دەرباز دبوو. ژ وان دەولەتێن کو پارێزگاری ل پلەیا خەلافەتێ کری: دەولەتا تاهیری، دەولەتا سامانی، دەولەتا حەمدانی، دەولەتا تۆلۆنی، دەولەتا ئیخشیدی، دەولەتا بوەیهی، دەولەتا سەلجوقی، دەولەتا ئەیووبی، دەولەتا مەملوکی.

دینارێ زێری یێ عەباسی دسەردەمێ مەئمونی دا

دەستپێکێ ئەبو عەباس سەفاح (حوکم ١٣٢ – ١٣٦ک) خەلافەت گرتە دەست، یێ کو پایتەخت ڤەگوهاستیە ئیراقێ و ئەنبار کرە بارەگەهێ خۆ، لێ دامەزرێنەرێ ڕاستەقینە یێ دەولەتێ برایێ وی ئەبو جەعفەر مەنسوور بوو (حوکم ١٣٦ – ١٥٨ک). مەنسووری کۆڵەکێن حوکمی ب ڕێکا ژناڤبرنا هەڤڕکێن خۆ یێن مەزن وەکی ئەبو موسلیمێ خۆراسانی قایم کرن، و شۆڕشێن مەترسیدار وەکی شۆڕشا نەفسا زەکیە ل مەدینەیا پیرۆز سەرکوت کرن، و تەبەرستان ڤەکر، و کۆنترۆل ل سەر ئیفریقیە ڤەگەڕاند. و دیارترین دەستکەفتێ وی ئاڤاکرنا پایتەختێ نوی بەغدا (باژێرێ ئاشتیێ) یە ل سالا ١٤٥ک / ٧٦٢ز، داکو بۆ چەندین سەدەیان ببیتە ناڤەندا خەلافەتێ. پشتی وی کوڕێ وی ئەبو عەبدوللا مەهدی (حوکم ١٥٨ – ١٦٩ک) هات کو خەلافەتا وی ب خۆشگوزەرانیێ و دویڤچوونا زەنادقەیان و گەهشتنا لەشکەرێ وی بۆ بەر دەرگەهێن قوستەنتینیە دهاتە نیاسین کو گەف ل ڕۆمان دکر یێن کو ملکەچ بووین و بۆ چەندین سالان جزیە دای. و کوڕێ وی موسا هادی (حوکم ١٦٩ – ١٧٠ک) د دویڤچوونا زەنادقەیان دا بەردەوام بوو.

دەولەت د خەلافەتا هاروون ڕەشید دا (حوکم ١٧٠ – ١٩٣ک) گەهشتە لوتکەیا هێز و گەشەسەندنێ ب وەزارەتا ئال بەرمەک، و بەغدا کرە روناهیەک بۆ زانست و رەوشەنبیریێ، و بەیتولحیکمە هاتە ئاڤاکرن و ب لەز بزاڤا وەرگێڕان و ئەدەب و هونەران گەشە کر، و دەولەمەندی و خۆشگوزەرانی زێدە بوو، پاشی دەسهەلاتا بەرمەکیان زێدە بوو هەتا کو ڕەشیدی ئەو ژناڤبرن پشتی هەڤدە سالان ژ وەزارەتا بەرمەکی. ڕێکخستنێن ئاڵۆز یێن ویلایەتا عەهدی کو ڕەشیدی دانابوون بوونە ئەگەرێ هەلگیرسانا شەڕەکێ ناڤخۆیی یێ وێرانکەر پشتی مرنا وی د ناڤبەرا هەردوو کوڕێن وی ئەمین (حوکم ١٩٣ – ١٩٨ک) و مەئمونێ وەلی عەهد هەتا کو یێ دوماهیێ پشتی سێ سالان د شەڕێ خۆ دا سەرکەفتی. گرنگیدان ب زانستی د خەلافەتا مەئمونی دا (حوکم ١٩٨ – ٢١٨ک) گەهشتە لوتکەیێ کو تێدا بزاڤا وەرگێڕانێ ب شێوەیەکێ رێکخستی گەشە کر، و دویماهی ب گەلەک شۆڕشان ئینا کو دیارترینا وان شۆڕشا بەشموریان بوو ل مسرێ، و ب خۆ سەرکێشیا سێ هەڵمەتێن جیهادی کرن بۆ سەر ڕۆمان، لێ خەلیفەی هزرا موعتەزیلە پەیرەو کر و "میحنە" ل سەر زانایان سەپاند. موعتەسیم (حوکم ٢١٨ – ٢٢٧ک) دەسهەلات گرتە دەست، کو خەلیفەیەکێ سەربازی بوو و پێکهاتەیا لەشکەری گوهۆڕی ب پشت بەستنەکا زۆر ل سەر تورکان، و سامەڕا ئاڤاکر داکو ببیتە بنگەهەک بۆ سەربازێن وی، و کرە پایتەختێ نوی یێ خەلافەتێ، و ب دەستکەفتێن خۆ یێن جەنگی هاتە نیاسین وەکی ژناڤبرنا شۆڕشا بابەکێ خوڕەمی ل ئازەربایجان، و ڤەکرنا عەموریە ژ وەلاتێ ڕۆمان. و کوڕێ وی واسیق (حوکم ٢٢٧ – ٢٣٢ک) ل شوینا وی بەردەوام بوو ب پشت بەستن ل سەر تورکان و مانەوە د سەپاندنا "میحنە"یێ دا.

دەستپێکرنا هەلوەشاندنا دەولەتێ د خیلافەتا (المتوكل) دا بوو (حوکم 232 – 247ک)، سەرەڕای کو وی دوماهی ب (المحنة) ئینا، لێ توندوتیژی دگەل ئەهلێ زیممە کر، و بزاڤ کر ژ دەستهەلاتا تورکان خلاس ببیت، و پایتەخت ڤەگوهاستە دیمەشقێ، لێ کوشتنا وی ل سەر دەستێ وان دەولەت ئێخستە د ناڤ ئاژاوەیەکێ دا بۆ دەمێ دەh سالان (247 – 256ک)، کو کوڕێ وی (المنتصر) هاتە ژەهرخوارکرن (حوکم 247 – 248ک) سەرەڕای هەڤپەیمانیا وی دگەل تورکان، پاشی شەڕەک د ناڤبەرا (المستعين) (حوکم 248 – 252ک) و (المعتز) (حوکم 252 – 255ک) دا هەلگیرسا و ب کوشتنا هەردووکان ب دوماهی هات، و سەرەڕای کو خەلیفەیێ زاهید (المهتدي) (حوکم 255 – 256ک) ژ هندەک سەرکردێن تورک خلاس بوو، لێ وان ئەو کوشت. ئەڤ لاوازیا مەرکەزی هەڤدەم بوو دگەل جودابوونا پارچێن بەرفرەهـ ژ دەولەتێ، کو طولونیان ل مسرێ و طاهریان ل خۆراسانێ سەربخوەییا خۆ راگەهاندن، دگەل هێلانا دوعایێ بۆ خەلیفەی و وەرگرتنا شەرعیەتێ ژ وی، و شۆڕەشا زەنج یا وێرانکەر ل باشوورێ ئیراقێ دەرکەفت.

خیلافەتێ هەیبەتا خۆ ڤەگەڕاند و هشیاربوونا وێ ب شێوەیەکێ دەمکی نوی بووڤە پشتی دانانا (المعتمد) (حوکم 256 – 279ک) کو برایێ خۆ (الموفق) کرە سەرکردەیێ سوپای، و یێ دوماهیێ شییا دوماهیێ ب ئاژاوەیا سەربازان بینیت، و شۆڕەشا زەنج ژناڤببەت. و دەولەت گەش بووڤە د خیلافەتا (المعتضد) دا (حوکم 279 – 289ک) یێ کو پایتەخت ڤەگەڕاندیە بەغدا، و کوڕێ وی (المكتفي) (حوکم 289 – 295ک) بەردەوامی دا سەرکردایەتیا دەولەتێ، و جارەکا دی مسر و شام ڤەگەڕاندنە سەر دەولەتێ پشتی ژناڤبرنا دەولەتا طولونی.

دەولەت دەرز تێ کەفت پشتی دانانا (المقتدر) (حوکم 295 – 320ک) ژبەر بچووکیا ژیێ وی، لەوما دەیکا وی (شغب) دەستهەلاتا دەولەتێ گرتە دەست، و قەرمەتی ب دژواری ل بەحرێن دەرکەفتن و هێرش کرنە سەر باشوورێ ئیراقێ و چوونە د مەککەهێ دا و ب هزاران کەس کوشتن و دەست دانانە سەر بەرێ ڕەش (الحجر الأسود) بۆ دەمێ نێزیکی 22 سالان، لێ عەباسیان سێ هەلمەتێن فاتمییان بۆ کۆنترۆلکرنا مسرێ بەرپەرچ دان، و فارس بۆ دەمەکێ هاتە ڤەگەڕاندن. (المقتدر) ژ لایێ سەرکردەیێ سوپایێ خۆ (مؤنس الخادم) ڤە هاتە کوشتن، پاشی (القاهر) حوکم کر (حوکم 320 – 322ک) و (مؤنس) کوشت، پاشی (القاهر) ژی هاتە کوشتن، و ڕەوشا خیلافەتێ ب لەز تێکچوو. د خیلافەتا (الراضي) دا (حوکم 322 – 329ک) پۆستێ (میرێ میران - أمير الأمراء) هاتە داهێنان کو هەمی دەستهەلاتێن زەمەنی ژ خەلیفەی وەرگرتن ژ ئەنجامێ کۆنترۆلکرنا سوپای و لاوازیا ئیدارەیا مەدەنی، پاشی (المتقي) (حوکم 329 – 333ک) جهێ وی گرت کو هاتە لادان، پاشی (المستكفي) (حوکم 333 – 334ک) کو د سەردەمێ وی دا بوەیهی (زەیدیێن فارس) هاتنە بەغدا ل سالا 334ک / 946ز، و ئەو ژ دەستهەلاتێ لادان داکو خەلیفە (وەک المطيع و الطائع و القادر) ببنە تەنێ ڕەمزێن ئایینی، داکو سێ خیلافەت هەڤڕکیێ ل سەر سەرکێشیا جیهانا ئیسلامی بکەن: عەباسی ل بەغدا، و فاتمی ل قاهیرە، و ئەمەوی ل قورتوبە.

سەلجوقیان (کو سوننەیێن تورک بوون) بوەیهی ژ بەغدا دەرێخستن ل سالا 447ک / 1055ز ب داخوازا خەلیفە (القائم) (حوکم 422 – 467ک). سەلجوقیان وەک سولتان حوکم کرن و هەیبەتا ناڤی یا خیلافەتا سوننی ڤەگەڕاند، و ب شەرعیەتا خەلیفەیان (وەک المقتدي و المستظهر) حوکم کرن، و د ڤی دەمی دا هەلمەتێن خاچپەرێستان بۆ سەر ڕۆژهەلاتێ دەستپێکرن. ناکۆکی د ناڤبەرا خەلیفەیان و سەلجوقیان دا زێدە بوو، لەوما هەریەک ژ (المسترشد) (حوکم 512 – 529ک) و (الراشد) (حوکم 529 – 530ک) هاتنە کوشتن. (المقتفي) (حوکم 530 – 555ک) ل دوماهیێ شییا ب ئیراقێ سەربخوە ببیت و سەلجوقیان دەربێخیت پشتی شکەستنا وان د گەمارۆدانا بەغدا دا، داکو خەلیفەیێن پشتی وی کۆنترۆلا خۆ یا ڕاستەقینە ژ تکریت هەتا بەسرە بەرفرەهـ بکەن وەک (المستنجد) (حوکم 555 – 566ک) و (المستضيء) (حوکم 566 – 575ک) و (الناصر) (حوکم 575 – 622ک) کو ب درێژترین خەلیفە دهێتە هژمارتن ژ لایێ ژیێ حوکمی ڤە، و (الظاهر) (حوکم 622 – 623ک) و (المستنصر) (حوکم 623 – 640ک) یێ کو قوتابخانا موستەنسریە دامەزراندی.

خیلافەتا ڕاستەقینە ل بەغدا ب شێوەیەکێ کارەساتبار ب دوماهی هات، دەمێ مەغولان ب سەرکردایەتیا هۆلاکۆ خانی گەمارۆیا پایتەختێ خیلافەتێ دای ل سالا 656ک / 1258ز، و ب سەدان هزار ژ خەلکێ وێ کوشتن، و باژێر شەوتاندن و بەیتولحیکمە و ناڤەرۆکا وێ وێران کرن و دوماهی خەلیفە (المستعصم بالله) (حوکم 640 – 656ک) کوشتن و ب ڤێ چەندێ دوماهی ب خیلافەتا عەباسی ل ئیراقێ ئینا پشتی پتر ژ پێنج سەدەیان. و سەرەڕای ڤێ کەفتنا مەزن، لێ ڕەمزیەتا خیلافەتێ نەمر، بەلکو ل قاهیرە پشتی سێ سالان هاتە زیندی کرن ل ژێر چاڤدێریا سولتانێن مەمالیکان، و ئێکەم کەسێ ئەو زیندی کری سولتان (الظاهر بيبرس) بوو. خیلافەتا عەباسی ل قاهیرە وەک ڕەمزەکێ ڕۆحی و خیلافەتەکا ناڤی بۆ جیهانا ئیسلامی بۆ پتر ژ دوو سەدە و نیڤان بەردەوام بوو، کو تێدا خەلیفەی شەرعیەت ددا سولتانێ مەملوکی بێی کو چ دەستهەلاتا ڕاستەقینە هەبیت ژبلی دەمەکێ کێم د خیلافەتا (المستعين)ـێ دووێ دا ل سالا 813ک / 1412ز. خیلافەتا عەباسی ب دوماهی هات پشتی هاتنا عوسمانیان بۆ مسرێ ل سالا 923ک / 1517ز، دەمێ دوماهی خەلیفە (المتوكل على الله)ـێ سێیێ برینە ئاستانە و دهێتە گۆتن کو وی دەستبەرداری خیلافەتێ بوویە بۆ سولتانێن ئال عوسمان، داکو ب ڤێ چەندێ پەڕتووکا خیلافەتا عەباسی بهێتە گرتن کو نێزیکی 767 سالان ڤەکێشا.

ئايینێ ئیسلامێ بنەمایێ سەرەکی یێ دەولەتێ بوو، و نڤیسینا مەزهەبێن فیقهی یێن سوننە یێن هەر چواران تەمام بوو و پەرتووکێن مەزن یێن فەرموودان (حەدیسان) وەک سەحیحێن بوخاری و موسلیم هاتنە کۆمکرن. هندەک فرقەیێن کەلامی وەک موعتەزیلە دەرکەفتن، و تائیفەیێن وەک ئیسماعیلی و دروز، و دەستپێکێن تەسەوفێ. دەولەتێ د خەلافەتا مەئمونی دا هزرێن موعتەزیلە پەیرەو کرن، پاشی دگەل موتەوەکیلی زڤری ڤە سەر سوننەتێ. د سەردەمێ زێرین دا، جڤاک ب پێکڤەژیانێ دهاتە نیاسین، و مەسیحیان رۆلەکێ سەرەکی د بزاڤا وەرگێران و نۆژداریێ دا گێرا. جڤاک یێ تەخ و چینان بوو، ژ دەسهەلاتدار و زانا و بازرگان و خەلکێ ئاسایی پێک دهات، و هندەک ژنێن ب دەسهەلات د دەستپێکێن دەولەتێ دا دەرکەفتن وەک خەیزەران و زوبەیدە، بەری کو رۆلێ سیاسی یێ ژنێ د سەردەمێن پاشتر دا کێم ببیت.

نڤیسین و داهێنانێ د سەردەمێ عەباسی دا ژ لایێ رەوشەنبیری و زانستی ڤە پێشڤەچوونەکا مەزن ب خۆڤە دیت، دەمێ ب بزاڤا وەرگێرانێ یا مەزن ل بەیتولحیکمە (بيت الحكمة) دەستپێکری، و زانستێن یۆنان و فارس و هیندیان بۆ عەرەبی هاتنە ڤەگوهاستن، و زانایێن موسلمان ب جوداهیا رەگەزێن خۆ د بوارێن جەبر و نۆژداری و بینایی و کیمیا و گەردوونناسیێ دا داهێنان کرن. ئەدەب گەهشتە لوتکەیێ دگەل مەزنە هەلبەستڤانێن وەک ئەبونەواس و موتەنەبی، و هونەرێن پەخشانێ وەک مەقامات پێشکەفتن، و چیرۆکێن هزار و ئێک شەڤ هاتنە نڤیسین. تەلارسازی ب ئاڤاکرنا باژێرێن وەک بەغدا و سامەڕا گەشە کر، و گەلەک شوینوار و نیشانێن مای هاتنە ئاڤاکرن، ژ کۆشکان: بەرەکە (البركة) و عەباسی. و ژ مزگەفتان: مەلوینە (الملوية) و خولەفا. هونەرێن نەخشەکێشان و خەت و مۆزیکێ هێدی هێدی پێشکەفتن و قوتابیێن خۆ هەبوون. دەولەت ژ لایێ ئابووری ڤە پشت بەستن ل سەر چاندن و بازرگانیا جیهانی ب رێکا ئاوریشمی دکر، و پیشەسازیێن کاغەز و رستن و چنینێ گەشە کر، کو بەغدا کرە دەولەمەندترین باژێرێ جیهانێ بەری کو ئەڤ گەشەکرنە ژبەر شەڕێن ناڤخۆیی و گوهۆرینا رێکێن بازرگانیێ ب بۆرینا دەمی کێم ببیت.

رێباز فيصل