دەولەتا سەفەوی ئیمبراتوریەتا صەفەوی

 

دەولەتا سەفەوی :

دەولەتا سەفەوی یان ئیمپراتۆریەتا سەفەوی (ب فارسی: ایران صفوی، و ب ئازەرییا کەڤن: صفوی دؤولتی، و ب ئازەرییا نوی: Səfəvilər Dövləti) دەولەتەکا ئیسلامی یا شیعە مەزهەبێ دوازدە ئیمامی بوو و ژ شانشینێن باروودێ بوو، شاهـ «ئیسماعیلێ ئێکێ» ئەو دامەزراند و نێزیکی دو سەد و پێنجی سالان بەردەوام بوو (٩٠٧ - ١١٤٨ کۆچی / ١٥٠١ - ١٧٣٦ زاینی). دەولەت د سەردەمێ شاهـ «عەباسێ مەزن» دا گەهشتە مەزنترین بەرفرەهییا خۆ، کو سنوورێن وێ ژ ڕووسیا ل باکوور بۆ دەڤەرێن هندی ل باشوور و ژ وەلاتێ ئوزبەکان ل ڕۆژهەلات بۆ دەڤەرێن شامی ل ڕۆژئاڤا دگەهشتن. و وەسا هاتبوو نڤیسین بۆ دەولەتا سەفەوی کو ببیتە پێشەنگا هێزێن مەزن د سەردەمێ خۆ دا و ببیتە پەناگەهەک بۆ زانست و ئەدەب و هونەران. مێژوویا دروستبوونا وێ قۆناغەکا گرنگە د مێژوویا ئیسلامێ و ڕۆژهەلاتێ دا؛ ژبەر کو سەفەوییان میراتەکێ کویر و شوینوارەکێ مەزن ل دویڤ خۆ هێلا کو هەتا سەردەمێ نوکە ژی هەر یێ ئامادەیە.

ئالایێ سەفەویان

بنەمالا سەفەوی ژ مەزنترین ئیمپراتۆریەتان بوو کو حوکم ل ئیرانێ کری ژ سالا ١٥٠١ز هەتا سالا ١٧٣٦ز، پشتی فەتحا ئیسلامی بۆ فارسان کو بۆ دەمێ حەفت سەدەکان بەردەوام بوو. و ب گشتی وەک دەستپێکا مێژوویا ئیرانا نوی دهێتە هەژمارتن، زێدەباری وێ چەندێ کو ئێک ژ ئیمپراتۆریەتێن باروودێ بوو. شاهێن سەفەوی (کۆمکرنا پەیڤا شاهـ ب رامانا پاشا) مەزهەبێ دوازدە ئیمامی یێ موسلمانێن شیعە وەک ئایینێ فەرمی یێ ئیمپراتۆریەتێ دانا، کو ئەڤە دکەتە ئێک ژ گرنگترین خالێن وەرچەرخانێ د مێژوویا ئیسلامی دا. ڕەچەلەکێ بنەمالا سەفەوی بۆ تەریقەتا سۆفیگەریێ ڤەدگەریت، کو ژ باژێرێ ئەردەبێل ل دەڤەرا ئازەربایجانێ دەستپێکر. ئەو بنەمالەکا ئیرانی بوون ژ ڕەچەلەکێ ئازەری، لێ د دەمێ حوکمڕانیێ دا گەلەک ژ وان دگەل تورکمان و جۆرجی و چەرکەس و یۆنانییان هەڤژینی پێکئینان. سەفەوییان ژ بنگەهێ خۆ ل ئەردەبێل دەستپێکر، کۆنترۆلا خۆ ل سەر پارچەیێن ئیرانا مەزن سەپاند و جارەکا دی تەەکەزی ل سەر ناسنامەیا ئیرانی یا دەڤەرێ کر، و ژ ڤێ خالێ بوونە ئێکەم بنەمالا پاقژ یا حوکمڕان ژ سەردەمێ ئیمپراتۆریەتا ساسانی وەرە، کو ئەنجامێ وێ بوو دروستکرنا دەولەتەکا نەتەوەیی ب ناڤێ ئیران. سەفەوییان ژ سالا ١٥٠١ز هەتا سالا ١٧٢٢ز حوکم کر (چاكسازیەکا ب لەز ژ سالا ١٧٢٩ز هەتا ١٧٣٦ز ب خۆڤە دیت)، و دەمێ گەهشتیە لوتکەیا گەشەکرنا خۆ، حوکمێ هەموو ئەو دەڤەرێن کو نوکە ب ئیران و ئازەربایجان و بەحرەین و ئەرمینیا و ڕۆژهەلاتا جۆرجیا و پارچەیێن ژ دەڤەرێن باکوورێ قەوقاز و عیراق و کوەیت و ئەفغانستان دهێنە نیاسین کر، زێدەباری تورکیا و سووریا و پاکستان و تورکمانستان و ئوزبەکستان. سەرەڕای ژناڤچوونا شانشینێ ل سالا ١٧٣٦ز، لێ ئەو میراتێ ل دویڤ خۆ هێلای وەک ڕاپەڕینەک بوو بۆ ئیرانێ وەک پەناگەهەکا ئابووری د ناڤبەرا ڕۆژهەلات و ڕۆژئاڤای دا، و پشت بەستن ل سەر دامەزراندنا دەولەتەکا کارا و بیرۆکراسی ل سەر «کۆنترۆل و هەڤسەنگییان»، و نویگەریێن وان یێن تەلارسازیێ و گرنگیدانا وان ب هونەرێن جوان. هەروەسا سەفەوییان شوینوارێ خۆ هەتا سەردەمێ مە یێ نوکە ژی هێلایە، ئەو ژی ب ڕێکا سەپاندنا مەزهەبێ دوازدە ئیمامی ل ئیرانێ هەروەکی ل پتریا دەڤەرێن قەوقاز و ئەنادۆل و د ناڤبەرا هەردوو ڕووباران (میزۆپۆتامیا) دا هەی.

دەولەتا سەفەوەی د بەرفرەهترین سنورێن خودا

پاشخانا سیستەمێ سەفەوی یێ فارسی

مێژوویا سەفەویان ب دامەزراندنا تەریقەتا فارسی یا سەفەوی دەستپێدکەت، ل سەر دەستێ دامەزرێنەرێ وێ کو ب ناڤێ وی هاتیە ناڤکرن، سەفیەددینێ ئەردەبیلی (١٢٥٢–١٣٣٤). ل سالا ٧٠٠/١٣٠١ سەفیەددینی سەرکێشیا زاهیدیە وەرگرت -کو ئەڤە سیستەمەکێ سۆفیگەری یێ مەزن بوو ل گیلان- ژ مەولایێ خۆ یێ ئاینی و خەزیرێ خۆ زاهیدێ گیلانی. سەفیەددین خودان کاریزمایەکا ئاینی یا مەزن بوو، لەورا پاشی ناڤێ تەریقەتا سەفەوی ل سیستەمی هاتە کرن. زوو سیستەمێ سەفەوی رۆلەکێ مەزن ل باژێرێ ئەردەبیل گێڕا، و حەمدوللاێ موستەوفی ئاماژە ب وێ دایە کو پتریا خەلکێ باژێری لایەنگرێن سەفیەددینی بوون.

هەتا رۆژا مە یا ئەڤرۆ ئەو هەلبەستێن ئاینی یێن سەفیەددینی ب زمانێ ئازەری یێ کەڤن نڤیسین (کو زمانەکێ ئیرانی یێ باکورێ رۆژئاڤایە و نوکە یێ بەرزەبووی) هاتینە پاراستن، دگەل وەرگێڕانەکێ بۆ زمانێ فارسی کو هاریکاریا مە دکەت بۆ تێگەهشتنا وێ، و هەردووکیان گرنگیەکا زمانەوانی یا مەزن هەیە.

هێمایێ وان

پشتی سەفیەددین وەغەرکری، سەرکێشیا تەریقەتا سەفەوی بۆ سەدرەددین موسای († ٧٩٤/١٣٩١–٩٢) هاتە ڤەگوهاستن. ل وی دەمی سیستەم بۆ بزاڤەکا ئاینی هاتبوو گوهۆڕین کو پروپاگەندەیا ئاینی ل هەمی دەڤەرێن ئیران و سوریا و ئاسیایا بچویک بەلاڤ دکر، و یا ژ هەمیێ دیارتر ئەوە کو ل وی دەمی هێشتا ل سەر بنەمایێن خۆ یێن سوننە مەزهەبێ شافعی بوو. پاشی سەرکێشیا سیستەمی ژ سەدرەددین موسای بۆ کوڕێ وی خاجە عەلی († ١٤٢٩) هاتە ڤەگوهاستن، کو ژ وی ژی سەرکێشی بۆ کوڕێ وی ئیبراهیم († ١٤٢٩–٤٧) هاتە ڤەگوهاستن.

دەمێ شێخ جونەید (کوڕێ ئیبراهیم کوڕێ سەدرەددین موسا) سەرکێشیا تەریقەتا سەفەوی ل سالا ١٤٤٧ وەرگرتی، رێڕەوێ مێژوویی یێ بزاڤا سەفەوی گوهۆڕینەکا رادیکالی ب خۆڤە دیت. ئار. ئێم. سێڤەری گۆتیە: «شێخ جونەید ب دەسهەلاتا ئاینی رازی نەبوو، لەورا بزاڤ بۆ دەسهەلاتا ماددی کر». ل وی دەمی بهێزترین بنەمالە ل ئیرانێ بنەمالا قەرەقویونلو بوو (واتە: پەزێن رەش)، کو سەرکردێ وێ جیهان شای فەرمان ل جونەیدی کربوو ژ ئەردەبیل دەرکەڤیت، ئەگەر نە دێ وێرانی و خرابوونێ ب سەر باژێری دا ئینیت. لەورا جونەیدی پەنا برە بەر بنەمالا هەڤڕکا بنەمالا قەرەقویونلو یا سەر ب جیهان شای ڤە، ئاق قویونلو (پەزێن سپی یێن تورکمان) یا سەر ب خان ئوزون حەسەنی ڤە، و پەیوەندیا خۆ دگەل وان ب هێز خست ب رێکا هەڤژینیێ دگەل خوشکا ئوزون حەسەنی، خەدیجە بێگوم. جونەید د هێرشەکێ دا بۆ سەر ئاخا شیروانشای هاتە کوشتن، و کوڕێ وی حەیدەرێ سەفەوی ل جهێ وی دەست بکار بوو.

بیناسازی ددەولەتا سەفەویان دا

حەیدەری هەڤژینی دگەل مارسا عەلەمشا بێگوم، کچا ئوزون حەسەنی پێکئینایە، کو ئیسماعیلێ ئێکێ، دامەزرێنەرێ بنەمالا سەفەوی ژێ بوو. دەیکا مارسایێ، تیۆدۆرا کو پتر ب ناڤێ دەسپینا خاتون دهێتە نیاسین، شازادەیەکا یونانی یا پۆنتیکی بوو، و کچا کۆمنینیۆنێ مەزن یوحەنایێ چوارێ پاشایێ ترابزۆنێ بوو، و هەڤژینی دگەل ئوزون حەسەنی کربوو ل بەرامبەر پاراستنا کۆمنینیۆنێ مەزن ژ عوسمانیان.

پشتی ئوزون حەسەن مری، کوڕێ وی یەعقوب هەست ب مەترسیێ کر، ژبەر زێدەبوونا دەسهەلاتا ئاینی یا سەفەویان. یەعقوب هەڤپەیمانی دگەل شیروانشای گرێدا، پاشی حەیدەر ل سالا ١٤٨٨ کوشت. ل وی دەمی پتریا پەیڕەوێن تەریقەتا سەفەوی ژ ئوغوزان بوون ئەوێن ب تورکی دئاخفتن، و هۆزێن ئاسیایا بچویک و ئازەربایجانێ بوون، و ب ناڤێ قزلباش دهاتنە نیاسین، واتە سەر سۆرەکان، چونکی وان جامانێن سۆر یێن تایبەت دکرنە سەرێ خۆ. قزلباش شەڕکەر بوون، و ژ لایێ ئاینی ڤە لایەنگرێن حەیدەری بوون، و ژێدەرێ هێزا سەفەویان بوون ژ لایێ سەربازی و سیاسی ڤە.

پشتی حەیدەر مری، پەیڕەوێن تەریقەتا سەفەوی ل دەوروبەرێن کوڕێ وی عەلی میرزایێ سەفەوی کۆمبوون، کو یەعقوبی ئەو ژی راوەدوونا هەتا شیای بکۆژیت. ل دویڤ تۆمارا سەفەوی یا فەرمی، عەلی بەری وەغەرکرنا خۆ برایێ خۆ یێ بچویک ئیسماعیل وەک سەرکردێ ئاینی یێ تەریقەتا سەفەوی دەستنیشان کربوو.

مێژوویا وێ :

دامەزراندنا بنەماڵێ ل سەر دەستێ شاه ئیسماعیلێ ئێکێ بوو یێ کو د ناڤبەرا ١٥٠١-١٥٢٤ دا حوکمڕانی کری.

ئیران بەری حوکمێ ئیسماعیلی

پشتی کو ئیمپراتۆریەتا تەیموری (١٣٧٠-١٥٠٦) لاواز بووی، ئیران ژ لایێ سیاسی ڤە دابەش بوو، و ڤێ چەندێ ڕێ دا کو ژمارەکا بزاڤێن ئایینی سەرهەلدەن. نەمانا دەستهەڵاتا سیاسی یا تەیمورلەنگی بوو ئەگەرێ پەیدابوونا بوارەکی کو تێدا کۆمێن ئایینی یێن جودا – نەخاسمە شیعە – بشێن گەشێ بکەن و دەستهەڵاتا وان زێدە ببیت. ژ وان کۆمان: ژمارەکا تەریقەتێن سۆفیگەری، و حەروفی، و نوقەتەوی، و دەولەتا مەشعەشعیا عەرەبی. ژ ناڤ هەمی وێ بزاڤێن جودا دا، قزلباشێن سەفەوی ژ هەمیان پتر د نەرم بوون د سیاسەتێ دا، و ژ بەر سەرکەفتنا وان دەستهەڵاتا سیاسی یا شاه ئیسماعیلێ ئێکێ د ساڵا ١٥٠١ دا زێدە بوو. بەری ئیسماعیل دەولەتا ئیرانی دابمەزرینیت گەلەک ویلایەتێن خوەجهی هەبوون. گرنگترین حاکمێن خوەجهی ل دەوروبەرێن ساڵا ١٥٠٠ ئەڤە بوون:

سوڵتان قابوس حوسێن بایقەرا، حاکمێ تەیموری یێ باژێرێ هەرەت،

ئەلوان میرزا، خانێ ئاق قویونلو یێ باژێرێ تەبرێز،

موراد بەگ، حاکمێ ئاق قویونلو ل باژێرێ عیراقا عەجەم،

فەروخ یاسر، شاهێ شیروان،

بادی ئەلزەمان میرزا، حاکمێ خوەجهی یێ باژێرێ بەلخ،

حوسێن قیا خەلەوی، حاکمێ خوەجهی یێ باژێرێ سمنان،

موراد بەگ بەندەر، حاکمێ خوەجهی یێ باژێرێ یەزد،

سوڵتان محەمەدێ کوڕێ نیزامەدین یەحیا، حاکمێ باژێرێ سیستان،

گەلەک ژ حاکمێن باژێرێن گیلان و مازەندەران، مینا: بێسوتونێ دوویێ، و ئەشرەفێ کوڕێ تاج ئەلدەولە، و میرزا عەلی، و قیا حوسێنێ دوویێ.

شاه ئیسماعیل شیایە هەمی وان ئەردان ل ژێر سیبەرا ئیمپراتۆریەتا سەفەوی یا کو وی ئاڤاکری ئێکبخیت.

ئایین :

جارەکا دی تەلارسازییا فارسی د سەردەمێ سەفەوی دا گەشە کر و گەلەک شوینوارێن نوی یێن مینا مزگەفتا شاه ل ئەسفەهانێ بخوەڤە دیتن.

سەرەڕای وێ چەندێ کو سەفەوی نە ئێکەم حاکمێن شیعە بوون ل ئیرانێ، لێ وان ڕۆڵەکێ یەکلاکەر گێڕا د کرنە ئایینێ فەرمی یێ ئیسلاما شیعە ل سەرانسەری ئیرانێ، و هەروەسا ل وێ دەڤەرا کو ئەڤڕۆ ب کۆمارا ئازەربایجان تێتە نیاسین. د دەستپێکا سەدێ هەشتێ دا جڤاکێن مەزن یێن شیعە ل هندەک باژێران هەبوون. د سەدێن دەهێ و یازدێ دا، دەولەتا بوەیهی، ژ تایەفا زەیدی (مەزهەبێ شیعە)، ل فارس و ئەسفەهان و بەغدا حوکمڕانی دکر. ژ ئەنجامێ داگیرکارییا مەغۆلان، بنەماڵێن شیعە ل ئیرانێ هاتنە دامەزراندنڤە، و سەربەدار ل خۆراسانێ ژ هەمیان گرنگتر بوون.

پشتی داگیرکرنا ئیران و ئازەربایجانێ، ئیسماعیلێ ئێکێ وەرگەڕیان بۆ سەر مەزهەبێ شیعە ل سەر ئاکنجیێن سوننە کرە نەچاری. زانا یان پیاوێن ئایینی یێن سوننە دهاتنە کوشتن یان دوورخستن. ئیسماعیلێ ئێکێ، ڕێبەرێن ئایینی یێن شیعە ئینان و ئەرد و پارە دانە وان ل بەرامبەر دڵسۆزیێ. پاشتر، د ماوەیێ سەردەمێ سەفەوی و نەخاسمە سەردەمێ قاجار دا، هێزا زانایێن شیعە زێدە بوو و شیان ڕۆڵەکێ سەربخوە و هەڤگونجای دگەڵ حکومەتێ بگێڕن.

پەیدابوونا تەخەکا ئەریستۆکراتی ژ زەلامێن ئایینی

ئێک ژ تایبەتمەندیێن گرنگ یێن جڤاکێ سەفەوی ئەو هەڤپەیمانی بوو یا کو د ناڤبەرا زانایان (تەخا ئایینی) و جڤاکێ بازرگانی دا پەیدا بووی. ئەڤا دوماهیێ بازرگانێن د ناڤ بازار و سەندیکایێن بازرگانی و پیشەیی و ئەندامێن ڕێکخراوێن نیڤ-ئایینی یێن کو دەروێش بڕێڤە دبن (فوتووە) بخوەڤە دگرتن. ژ بەر نەبوونا ئاسایشێ بۆ خودانکرنا مولکان ل ئیرانێ، گەلەک ژ خودان ئەردێن کەرتێ تایبەت بەرەڤ پاراستنا ئەردێن خوە چوون ب ڕێکا بەخشینا وان بۆ پیاوێن ئایینی. ب ڤی ڕەنگی دێ خوەدانکرنا فەرمی پارێزن و ئەردێن خوە ژ دەستەسەرکرنێ ژ لایێ کۆمیسەرێن شاهانە یان حاکمێن خوەجهی ڤە پارێزن، هەتا کو ڕێژەیەکا سەدی ژ داهاتێ ئەردی بۆ پیاوێن ئایینی بچیت. ئەندامێن تەخا ئایینی، خوەدانکرنا تەمام یا ڤان ئەردان ب دەستڤە ئینا، و ل دویڤ گۆتنا مێژوونڤیسێ هەڤچەرخ ئەسکەندەر مونشی، ئیرانێ دەست ب دیتنا پەیدابوونا کۆمەکا نوی و گرنگ ژ خودان ئەردان کر.

رێباز فيصل