بازرگانیا ئەلکترونی چیە

 

بازرگانیا ئەلکترونی :

بازرگانیا ئەلکترۆنی (ب ئینگلیزی: e-commerce) زارڤەکەکە د جیهانا ئابووریێ دا کو دگەل بەلاڤبوونا ئینتەرنێتێ د دەستپێکا نوتێن سەدێ بیستێ دا دەرکەفت، لێ هندەک ڤەکۆلەر پەیدابوونا وێ ڤەدگەرینن بۆ حەفتێیێن سەدێ بیستێ ب رێکا سیستەمێن ئالوگۆرکرنا داتایێن ئەلکترۆنی یێن کو د ناڤبەرا کۆمپانیێن پیشەسازی دا دهاتن بکارئینان (Electronic Data Interchange -EDI). و ل دویڤ خەملاندنان بۆ سالا ٢٠٢٣، دهێتە پێشبینیکرن کو فرۆشتنێن ب رێکا ئینتەرنێتێ بگەهنە نێزیکی ٦.١٧ تریلیۆن دۆلاران، کو دکەتە ٢٢.٣٪ ژ کۆما فرۆشتنێن تاک (مفرد).

پێناسەیا بازرگانیا ئەلکترۆنی

چ پێناسەیێن جیهانی یێن لسەر هەڤهاتین نینن بۆ بازرگانیا ئەلکترۆنی، لێ ڤەکۆلەر و شارەزایان گەلەک پێناسە د ئەدەبیاتێن بازرگانیا ئەلکترۆنی دا پێشکێشکرینە، ب مەرەما گەهشتن ب پێناسەیەکا گشتگیر کو خزمەتا سەرەدەری کەرێن ڤی بیاڤی بکەت، و ژ دیارترینێن ڤان پێناسەیان:

بارەگایێ ئیبای ئێک ژ بناڤودەنگترین سایتێن ئەنترنێتێ یێ
بازرگانیا ئەلکترونی

مەنەهەجەکێ نوی یە د کاران دا کو ئاراستەکریە بۆ کەلوپەل و خزمەتگوزاریان و لەزاتیا ئەدایێ، و بکارئینانا تۆرا پەیوەندیان ب خۆڤە دگریت د لێگەریان و ڤەگەراندنا زانیاریان دا ژپێخەمەت پشتەڤانیکرنا پرۆسەیا بریاردانا تاک و رێکخراوان.

تێکەلەیەکە ژ تەکنۆلۆژیا و خزمەتگوزاریان ژپێخەمەت لەزکرن د ئەدایێ ئالوگۆرکرنا بازرگانی و پەیداکرنا میکانیزمەکێ بۆ ئالوگۆرکرنا زانیاریان د ناڤ دەزگەهێ کاری دا و د ناڤبەرا دەزگەهێن جودا یێن کاری دا، و د ناڤبەرا دەزگەهێن کاری و کریاران دا، ئانکو پرۆسەیێن کرین و فرۆشتنێ.

بەرهەمهێنان، و رێکلامکرن، و فرۆشتن، و بەلاڤکرنا بەرهەمان ب رێکا تۆرا پەیوەندیان و ئینتەرنێتێ.

پرۆسەیێن ئالوگۆرکرنێ ب بکارئینانا سیستەمێ ئالوگۆرکرنا داتایان ب شێوەیێ ئەلکترۆنی (ب ئینگلیزی: Electronic Data Interchange) و پۆستا ئەلکترۆنی و بەلاڤۆکێن ئەلکترۆنی و فاکس و ڤەگوهاستنا پارەی ب رێکا ناڤگینێن ئەلکترۆنی (ب ئینگلیزی: Electronic Funds Transfer) و هەروەسا هەمی ناڤگینێن ئەلکترۆنی یێن هەڤشێوە.

ژێرخانەکا تەکنیکی یە کو ئارمانج ژێ کورتکرنا زنجیرا ناڤگینانە وەک بەرسڤدانەک بۆ داخوازیێن بازاری و ئەنجامدانا کاران د دەمێ گونجای دا.

جورەکە ژ ئالوگۆرکرنا کاران کو لایەنێن وێ ب رێک یان ئامرازەکا ئەلکترۆنی سەرەدەریێ دکەن ل شوینا بکارئینانا وان بۆ ناڤگینێن ماددی یێن دی ژبلی پەیوەندیا راستەوخۆ.

شێوەیەکە ژ شێوەیێن ئالوگۆرکرنا بازرگانی ب رێکا بکارئینانا تۆرا پەیوەندیان و ئینتەرنێتێ د ناڤبەرا دەزگەهێن کاری دا دگەل ئێکدو، و دەزگەهێن کاری و زەبۆنێن وان، یان د ناڤبەرا دەزگەهێن کاری و کارگێریێن وان یێن گشتی دا.

بکارئینانا تەکنیکێن زانیاریان بۆ پەیداکرنا گرێدانێن کاریگەر د ناڤبەرا دەزگەهێن کاری دا د پرۆسەیێن بازرگانی دا.

جورەکە ژ پرۆسەیێن کرین و فرۆشتنێ د ناڤبەرا بەرهەمهێنەر و بەکاربەران دا، یان د ناڤبەرا دەزگەهێن کاری و ئێکدو دا ب رێکا بکارئینانا تەکنیکێن زانیاری و پەیوەندیان.

ئەنجامدانا پرۆسەیا بازرگانی د ناڤبەرا هەڤپشکێن بازرگانی دا ب بکارئینانا تەکنیکێن زانیاری یێن پێشکەفتی ژپێخەمەت بلندکرنا کارامەیی و کاریگەریا ئەدایێ بازرگانی.

پێناسەیەکا گشتگیر

و ئەم دشێین بگەهینە پێناسەیەکێ کو پێناسەیێن ل سەری دیارکری د ناڤ خۆ دا کوم بکەت ب ڤی رەنگێ ل خوارێ: بازرگانیا ئەلکترۆنی بریتیە ژ «بجهئینانا هەر تشتەکێ گرێدای ب پرۆسەیێن کرین و فرۆشتنا کەلوپەل و خزمەتگوزاری و زانیاریان ب بکارئینانا تۆرا ئینتەرنێتێ، زێدەباری تورێن بازرگانی یێن جیهانی یێن دی»، و ئەڤە ڤان خالان ب خۆڤە دگریت:

پرۆسەیێن بەلاڤکرن و رادەستکرنا کەلوپەلان و دویڤچوونا رێکاران.

دان و پاکژکرنا پابەندیێن دارایی.

مۆرکرنا گرێبەستان و گرێدانا سەودایان.

دان و ستاندن و کارلێککرن د ناڤبەرا کریار و فرۆشیاری دا.

پەیوەندیێن کریاران یێن کو پشتەڤانیا پرۆسەیێن کرین و فرۆشتنێ و خزمەتگوزاریێن پشتی فرۆشتنێ دکەن.

هویرکاریێن کەلوپەل و بار و خزمەتگوزاریان.

رێکلامکرن بۆ کەلوپەل و بار و خزمەتگوزاریان.

پشتەڤانیا تەکنیکی بۆ وان کەلوپەلێن کو زەبۆن دکرین.

ئالوگۆرکرنا داتایان ب شێوەیێ ئەلکترۆنی (Electronic Data Interchange) ژبلی:

سەرەدەریێن بانکی.

پسوولەیێن (فاتوورەیێن) ئەلکترۆنی.

پرسیارکرن ل دور کەلوپەلان.

لیستێن بهایان.

نامە و نڤیسارێن ئالی (ئۆتۆماتیکی) یێن گرێدای ب پرۆسەیێن کرین و فرۆشتنێ ڤە.

تایبەتمەندیێن وێ

بازرگانیا ئەلیکترۆنی دگەل گەلەک تایبەتمەندیێن دی یێن وەک ژمێریاری، یاسایا کاران، زانستێن کۆمپیوتەری، ڕەفتارا بەکاربەری، ئابووری، ئەندازیاری، دارایی، بڕێڤەبرنا ژێدەرێن مرۆڤی، بڕێڤەبرنا سیستەمێن زانیاریان، بازارگەری، و ڕۆبۆتیک و زانستێن ئاماری دکەڤیتە د ناڤ ئێکدا.

زاراڤێن بازرگانیا ئەلیکترۆنی

کارێن ئەلیکترۆنی (E-business)

پێناسەیا بەرفرەهتر یا بازرگانیا ئەلیکترۆنی خزمەتگوزاریا کریاران و هەڤکاری دگەل هەڤپشکێن بازرگانی و ئەنجامدانا مامەڵەیێن ئەلیکترۆنی د ناڤ ڕێکخراوێ دا ب خۆڤە دگریت، زێدەباری پرۆسەیا ئالوگۆرکرن یان فرۆشتن یان کڕینا بەرهەم و خزمەتگوزاری و زانیاریان و هەر تشتەکێ کو ڕێکێ ب کەسان ددەت مامەڵێ پێ بکەن ل دویڤ مەرج و پیڤەرێن نێڤدەولەتی ژ جلوبەرگ و ئامیر و کەرەستەیێن کو مرۆڤ د ژیانا خۆ یا ڕۆژانە دا بکار دئینیت.

بازارێ ئەلیکترۆنی (E-marketplace)

بریتییە ژ بازارەکێ کو فرۆشیار و کڕیار تێدا دگەهنە ئێک بۆ ئالوگۆرکرنا کەلوپەل، خزمەتگوزاری، پارە و زانیاریان ب ڕێکا ئینتەرنێتێ.

تۆڕا ناڤخۆیی (Intranet)

تۆڕەکا لۆکاڵی یە د ناڤ کۆمپانیایەکێ یان حکومەتەکێ دا کو ئامرازێن ئینتەرنێتێ بکار دئینیت وەک: وێبگەڕان (Browsers) و پرۆتۆکۆلا ئینتەرنێتێ.

تۆڕا دەرەکی (Extra Net)

تۆڕەکە کو ئینتەرنێتێ بکار دئینیت بۆ گرێدانا کۆمەکا تۆڕێن ناڤخۆیی.

کۆمپیوتەرکرنا جڤاکی (Social Computing)

بریتییە ژ سیستەمەکێ کۆمپیوتەرکری کو کارلێک و ڕەفتارێن جڤاکی ب خۆڤە دگریت ب بکارئینانا کۆمەکا ئامرازان وەک بلۆگ، ویکی، تۆڕێن جڤاکی و یێن دی. و ئەو گرنگیێ ددەتە باشترکرنا هەڤکاری و کارلێکێ د ناڤبەرا کەسان دا. سەبارەت ب ڕۆلێ وێ د بازرگانیا ئەلیکترۆنی دا، ڕێکێ ب کەسان ددەت کو پێکڤە کار بکەن و پەیوەندیێ دگەل شارەزایان بکەن و ئەو بەرهەمان بزانن یێن کو ژ لایێ هەڤالێن وان ڤە هاتینە پێشنیارکرن.

تۆڕێن جڤاکی (Social Network)

پۆلەکە ژ ئەپلیکەیشنێن ئینتەرنێتێ کو هاریکاریا پەیوەندیا هەڤالان یان هەڤپشکێن کاران یان ئەو کەسێن کو بەرژەوەندیێن دیارکری کۆم دکەن دکەت، ب ڕێکا پێشکێشکرنا خزمەتگوزاریێن بێ بەرامبەر وەک نیشاندانا وێنەیان، ئیمێڵ و بلۆگان.

بازرگانیا جڤاکی (Social Commerce)

بریتییە ژ چالاکیێن بازرگانیا ئەلیکترۆنی کو ب ڕێکا تۆڕێن جڤاکی یان بەرنامەیێن جڤاکی دهێنە ئەنجامدان وەک: ئەپلیکەیشنێن وێب 2.

جیهانا گریمانەیی (Virtual Reality)

شێوەکرنەکا کۆمپیوتەری یا سێ ڕەهەندی یە، بکارئینەرێن جیهانا گریمانەیی تشەک هەیە پێ دهێتە گۆتن کەسایەتیا گریمانەیی "Avatar"، ب ڕێکا ڤان کەسایەتیێن گریمانەیی بکارئینەر دشێت مامەڵێ دگەل ژینگەها گریمانەیی بکەت وەک ئاڤاکرن یان پشکداریکرنا جهان و ترۆمبێلان و گەلەک کەرەستەیێن دی. ناڤدارترین نموونە ل سەر جیهانا گریمانەیی "SECOND LIFE" یە.

پۆلینکرنێن بازرگانیێ

سروشتێ پرۆسەیا بازرگانی

بازرگانیا کەڤن (تەقلیدی)

پرۆسەیا ئالوگۆرکرنا کەلوپەل یان خزمەتگوزاری یان زانیاریان و گەهاندنا وان ب شێوەیەکێ بەرجەستە (مەلموس).

بازرگانیا ئەلیکترۆنی

پرۆسەیا ئالوگۆرکرنا کەلوپەل یان خزمەتگوزاری یان زانیاریان و گەهاندنا وان ب شێوەیەکێ ئەلیکترۆنی.

بازرگانیا ئەلیکترۆنی یا بەشەکی

تێکەڵەیەکە د ناڤبەرا بازرگانیا کەڤن و بازرگانیا ئەلیکترۆنی دا، ب شێوەیەکێ کو پشکەک ژ پرۆسەیا بازرگانی ئەلیکترۆنی بیت و پشکا دی بەرجەستە بیت.

پەیوەندیا بازرگانی د ناڤبەرا پشکداران دا

ژ کۆمپانیایێ بۆ کۆمپانیایێ

بریتییە ژ ئالوگۆڕا بازرگانی یا کو د ناڤبەرا کۆمپانیایەکێ و ئێکە دی دا هەیە، وەک کۆمپانیایەکا بەرهەمهێنانێ کەرەستەیێن خاڤ ژ کۆمپانیایەکا دی دکڕیت. بۆ نموونە کۆمپانیایەکا دروستکرنا کەرەستەیێن پاقژکرنێ، پێدڤی ب کەرەستەیێن کیمیایی هەیە بۆ دروستکرنا بەرهەمێن خۆ، و ئەڤ کەرەستەیێن کیمیایی کۆمپانیایەکا دی بەرهەم دئینیت لەورا ژێ دکڕیت.

ژ کۆمپانیایێ بۆ بەکاربەری

بریتییە ژ ئالوگۆڕا بازرگانی یا کو د ناڤبەرا کۆمپانیایان ژ لایەکێ و بەکاربەرێن تاک ژ لایەکێ دی ڤە هەیە، وەک کۆمپانیا دێل (Dell) بەرهەمێن کو دروست دکەت ڕاستەوخۆ دفرۆشیتە بەکاربەری بێی هەبوونا ناڤبەینکار، وەک پرۆسەیا ئالوگۆڕا بازرگانی د ناڤبەرا کۆمپانیا دێل و زەبۆنی دا ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ.

ژ کۆمپانیایێ بۆ کۆمپانیایێ بۆ بەکاربەری

بریتییە ژ ئالوگۆڕا بازرگانی ژ کۆمپانیایەکێ بۆ کۆمپانیایەکا دی و پاشی بۆ بەکاربەرێن تاک. Godiva بۆ نموونە شوکولاتێ دفرۆشیتە کۆمپانیایەکا دی پاشی ئەو کۆمپانیا شوکولاتێ دفرۆشیتە فەرمانبەرێن خۆ. نموونەیەکا دی کۆمپانیا دروستکرنا ئامیرێن کارەبایی ئامیران دفرۆشیتە فرۆشیارێن تاکفرۆش، پاشی فرۆشیارێن تاکفرۆش دفرۆشنە بەکاربەران ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ.

ژ بەکاربەری بۆ کۆمپانیایێ

بریتییە ژ ئالوگۆڕا بازرگانی ژ بەکاربەرێن تاک بۆ کۆمپانیایان. بۆ نموونە ژنەک کارێن خۆ یێن دەستی دفرۆشیتە کۆمپانیایەکێ کو گرنگیێ ب کەلەپووری ددەت.

ژ بەشەکێ بۆ بەشەکێ د ناڤ کۆمپانیایێ دا

بریتییە ژ هەمی چالاکی و زانیاریێن ناڤخۆیی یێن کۆمپانیایێ کو ئالوگۆڕا کەلوپەل یان خزمەتگوزاری یان زانیاریان د ناڤبەرا بەش و کەسێن جودا د ناڤ کۆمپانیایێ دا ب خۆڤە دگریت. وەک کۆمپانیا سامسۆنگ، چەندین یەکەیێن جودا ب خۆڤە دگریت، هەر یەکەیەک تەکنۆلۆژیایەکا دیارکری دروست دکەت و دفرۆشیتە یەکەیەکا دی د ناڤ کۆمپانیایێ دا.

ژ کۆمپانیایێ بۆ فەرمانبەرێن وێ (B2E)

بریتییە ژ دابینکرنا کەلوپەل یان خزمەتگوزاری یان زانیاریان ژ لایێ کۆمپانیایێ ڤە بۆ فەرمانبەرێن وێ یێن تاک. وەک کو کۆمپانیایەک بەرهەمەکێ دیارکری یان خزمەتگوزاریەکێ بفرۆشیتە فەرمانبەرێن خۆ ب بهایەکێ تایبەت و داهاتێ قازانجان د هەژمارا کۆمپانیایێ دا دیار دبیت.

ژ بەکاربەری بۆ بەکاربەری (C2C)

بریتییە ژ ئالوگۆڕا بازرگانی ژ بەکاربەری بۆ بەکاربەری ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ. وەک پرۆسەیا ئالوگۆڕا بازرگانی د ناڤبەرا کەسەکێ کو ئامیرەکێ مۆسیقایێ هەیە و دڤێت بفرۆشیت و کەسەکێ دی کو دڤێت بکڕیت.

بازرگانیا هەڤکاری (C-Commerce)

بریتییە ژ کەس یان کۆمێن کو ب شێوەیەکێ ئەلیکترۆنی پەیوەندیێ دکەن یان هەڤکاریێ دکەن. وەک دوو کۆمپانیا یان پتر کو ب شێوەیەکێ ئەلیکترۆنی هەڤکاریێ دکەن بۆ دیزاینکرن و بەرهەمهێنانا بەرهەمەکێ دیارکری.

ژ حکومەتێ بۆ وەلاتیێن وێ یان بۆ کۆمپانیایان (E-Government)

بریتییە ژ ڕابوونا یەکەیێن حکومی ب کڕین یان دابینکرنا بەرهەم یان خزمەتگوزاری یان زانیاریان ژ یان بۆ وەلاتیێن وێ یێن تاک یان کۆمپانیایان. وەک پێشکێشکرنا داخوازیا سکۆلەرشیپێ (منحە) بۆ وەزارەتا پەروەردێ ب ڕێکا مالپەرێ ئەلیکترۆنی یێ وەزارەتێ.

رێباز فيصل