پارەیێ یورو

 

یورو € :

یۆرۆ (نیشانا دراڤی: €؛ ئایزۆ ٤٢١٧: EUR) دراڤێ فەرمی یێ بیست وەلاتانە ژ ٢٧ وەلاتێن ئەندام د ئێکەتیا ئەورۆپیدا. ئەڤ کۆما وەلاتان ب ناڤێ "هەرێما یۆرۆیێ" دهێتە نیاسین، و ل گۆرەی ئامارێن سالا ٢٠١٩ێ نێزیکی ٣٤٣ ملیۆن وەلاتی بخۆڤە دگریت. یۆرۆ، کو بۆ ١٠٠ سەنتان دهێتە دابەشکرن، پشتی دۆلارێ ئەمریکی دووەم مەزنترین و پڕ-بازرگانیترین دراڤە د بازاڕێ ئاڵوگۆڕا دراڤێن بیانی دا.

دام و دەزگەهێن ئێکەتیا ئەورۆپی یۆرۆی بکار دئینن، ل گەل چار وەلاتێن بچووک یێن ئەورۆپی کو نە ئەندامێن ئێکەتیا ئەورۆپینە، و هەردوو هەرێمێن ئەکرۆتیری و دێکێلیا یێن سەر ب هەرێمێن دەریایی یێن بریتانی، و هەروەسا وەلاتێن چیایێ ڕەش (مۆنتینیگرۆ) و کۆسۆڤۆ ژی ب شێوەیەکێ ئێک لایەنە بکار دئینن. ل دەرڤەی کیشوەرێ ئەورۆپا، چەندین هەرێمێن خوەدان ئەندامەتیا تایبەت د ئێکەتیا ئەورۆپیدا یۆرۆی وەک دراڤێ خوە بکار دئینن. زێدەباری ڤێ چەندێ، پتر ژ ٢٠٠ ملیۆن کەس ل سەرانسەری جیهانێ دراڤان بکار دئینن کو ب بهایێ ئاڵوگۆڕا یۆرۆی ڤە گرێداینە.

٥۰۰ یورو

هەروەسا یۆرۆ پشتی دۆلارێ ئەمریکی دووەم مەزنترین دراڤێ یەدەگ و دووەم پڕ-بازرگانیترین دراڤە ل جیهانێ. ل کانوونا ئێکێ یا ٢٠١٩ێ، ژبەر بازرگانیکرنا ب پتر ژ ١.٣ تریلیۆن یۆرۆیان، یۆرۆ ئێک ژ بلندترین بهایێن گشتی یێن پارێن کاغەز و سکەیێن کانزایی یێن د بازاڕی دا ل جیهانێ هەبوو.

ل ١٦ کانوونا ئێکێ یا ١٩٩٥ێ، ناڤێ یۆرۆی ب فەرمی ل مەدریدێ هاتە پەسەندکرن. و ل ١ کانوونا دویێ یا ١٩٩٩ێ، یۆرۆ وەک ئێکەیا هەژمارتنا نەقدی د بازاڕێن دارایی یێن جیهانی دا هاتە بکارئینان، و ب ڤێ چەندێ جهێ پێشینێ خوە "ئێکەیا دراڤێ ئەورۆپی" گرت ب ڕێژا ١:١ (ئانکو، ١.١٧٤٣ دۆلارێن ئەمریکی). سکە و پارێن کاغەز یێن یۆرۆی ل ١ کانوونا دویێ یا ٢٠٠٢ێ کەفتنە د بازاڕی دا، و بوونە دراڤێ ڕۆژانە یێ وەلاتێن ئەندام یێن ڕەسەن یێن ئێکەتیا ئەورۆپی، و ل ئادارا ٢٠٠٢ێ، یۆرۆی ب تەمامی جهێ دراڤێن بەرێ گرت. هەرچەندە بهایێ یۆرۆی پاشی د کێمتر ژ دوو سالان دا (ل ٢٦ تشرینا ئێکێ یا ٢٠٠٠ێ) بۆ ٠.٨٣ دۆلارێن ئەمریکی داکەت، لێ ژ دوماهیا سالا ٢٠٠٢ێ وەرە بهایێ بازرگانیکرنا وی ژ یێ دۆلارێ ئەمریکی بلندتر بوو، و ل ١٨ تیرمەها ٢٠٠٨ێ گەهشتە بلندترین ئاستێ خوە بەرامبەر ١.٦٠ دۆلارێن ئەمریکی، و ژ وێ مێژوویێ وەرە داکەتیە و بهایەکێ نێزیکی بهایێ دەرچوونا خوە یا ڕەسەن پاراستیە. ل دوماهیا سالا ٢٠٠٩ێ، یۆرۆ تووشی قەیرانا دەینێن ئەورۆپی بوو، کو ئەڤ چەندە بوو ئەگەرێ دامەزراندنا "سندوقا ڕزگارکرنا دارایی یا ئەورۆپی" ل گەل جێبەجێکرنا چاکسازیان ب مەرەما سەقامگیرکرن و بهێزکرنا دراڤی.

کاروبارێن ڕێڤەبەریێ

یۆرۆ ژ لایێ بانکێ ناڤەندی یێ ئەورۆپی ڤە ل بارەگایێ وی ل فرانکفۆرتێ دهێتە ڕێڤەبرن، و دەستهەلاتا نەقدی یا "سیستەمێ یۆرۆی" (کو ژ بانکێن ناڤەندی یێن وەلاتێن هەرێما یۆرۆی پێکدهێت). ژبەر سەربەخۆیا خوە، بانکێ ناڤەندی یێ ئەورۆپی دەستهەلاتا ئێکانی یا دانانا سیاسەتا نەقدی هەیە. سیستەمێ یۆرۆی د چاپکرن، لێدان و بەلاڤکرنا پارێن کاغەز و سکەیێن کانزایی یێن یۆرۆی دا د ناڤ هەمی وەلاتێن ئەندام دا پشکدارە، و کارێ بکارئینانا تۆڕێن پارەدانێ د هەرێما یۆرۆی دا دکەت.

پەیمانناما ماستریخت یا سالا ١٩٩٢ێ زۆریێ ل سەر پتریا وەلاتێن ئەندام د ئێکەتیا ئەورۆپیدا دکەت کو یۆرۆی بکاربینن دەمێ مەرجێن دیارکری یێن پەیوەندیدار ب هەڤگونجاندنا نەقدی و بودجەی بجەـ دئینن، هەرچەندە هەمی وەلاتان ئەو مەرج بجەـ نەئیناینە. دانیمارکێ دانوستاندن کر دا کو ژ ڤێ چەندێ بهێتە بەخشین، ل دەمەکێ دا کو سوێدێ (یا کو ل سالا ١٩٩٥ێ، پشتی ئیمزاکرنا پەیمانناما ماستریخت، چوویە د ئێکەتیا ئەورۆپیدا) پشتی ئەنجامدانا ڕاپرسیەکا نە-ئیلزامی ل سالا ٢٠٠٣ێ بکارئینانا یۆرۆی ڕەتکر، و ب ڕێکا بجەـ نەئینانا مەرجێن پەیوەندیدار ب نەقد و بودجەی خوە ژ پابەندبوون ب بکارئینانا یۆرۆی ڤەدزی. هەمی ئەو وەلاتێن کو ژ سالا ١٩٩٣ێ وەرە بووینە ئەندام د ئێکەتیا ئەورۆپیدا، بەلێن داینە کو د دەمەکێ گونجای دا یۆرۆی بکاربینن. پاشی گوهۆڕین ل سەر پەیمانناما ماستریخت ب ڕێکا پەیمانناما نیس هاتنە کرن، کو کێماسی و ڤالاتیێن یاسایی د هەردوو پەیماننامێن ماستریخت و ڕۆمایێ دا پڕکرن.

هێما

دەرکرنا پارێن کاغەزی

ژ ١ێ کانوونا دووێ یا ٢٠٠٢ێ وەرە، بانکێن ناڤەندی یێن نشتیمانی و بانکا ناڤەندیا ئەوروپی پارێن کاغەزی یێن یۆرۆی ل سەر بنەمایەکێ هەڤپشک دەرکرینە. ژ بانکێن ناڤەندی یێن نشتیمانی یێن د ناڤ سیستەمێ یۆرۆی دا دهێتە خوازتن کو وان پارێن کاغەزی یێن یۆرۆی قەبوول بکەن یێن کو ژ ئالیێ ئەندامێن دی یێن سیستەمێ یۆرۆی ڤە دهێنە بەلاڤکرن و ئەڤ پارە نا زڤڕنە وەلاتێ دەرکەر. بانکا ناڤەندیا ئەوروپی ٨٪ ژ کۆژمێ گشتی یێ پارێن کاغەزی یێن کو ژ ئالیێ سیستەمێ یۆرۆی ڤە دهێنە دەرکرن، دەردئێخیت. ل سەر ئاستێ کریاری، بانکێن ناڤەندی یێن نشتیمانی وان پارێن کاغەزی بەلاڤ دکەن یێن کو ژ ئالیێ بانکا ناڤەندیا ئەوروپی ڤە دهێنە دەرکرن، و ب ڤێ چەندێ بەرپرسیاریێن هەڤبەرامبەر ل هەمبەر بانکا ناڤەندیا ئەوروپی دکەڤنە ستۆیێ وان. ئەڤ پابەندیە فایزێ ل سەر خۆ دگرن ب ڕێژا فایزێ سەرەکیا بانکا ناڤەندیا ئەوروپی. بانکێن ناڤەندی یێن نشتیمانی ٩٢٪ یا مای ژ پارێن کاغەزی یێن یۆرۆی دەردئێخن ل گۆرەی پشکێن خۆ د کلیلا سەرمایێ بانکا ناڤەندیا ئەوروپی دا، کو ئەڤە ژی ل سەر بنەمایێ ڕێژا ئاکنجیێن وەلاتێ ئەندام د ناڤ ئێکەتیا ئەوروپی دا و پشکا وی ژ بەرهەمێ ناڤخۆیی یێ گشتی یێ ئێکەتیا ئەوروپی دهێتە هژمارتن.

تایبەتمەندی

پارێن کانزایی

هەمی پارێن کانزایی یێن د ناڤ بازاڕی دا ڕوویەکێ هەڤپشک هەیە کو جور و بها یان ژی قیمەتا پارەی نیشان ددەت، و نەخشەیەک ل پشتا وی هەیە. ژ بەر فرەهیا زمانان ل ئێکەتیا ئەوروپی، پەیڤا "یۆرۆ" ب ئەلفابێیا لاتینی (نەکو ئەلفابێیێن کێمتر بەربەلاڤ وەکی یۆنانی یان سیریلی) دهێتە بکارئینان، ل گەل ژمارەیێن عەرەبی (نڤیسارێن دی ب زمانێن نشتیمانی ل سەر ڕوویێن پشتا پارەی دهێنە نڤیسین، لێ زمانێن ناڤخۆیی ل سەر ڕوویێ هەڤپشک یێ پارەی ناهێنە بکارئینان). بۆ جورێن پارێن کاغەزی، ژ بلی پارێن کانزایی یێن ١، ٢، و ٥ سەنتی، نەخشە بتنێ وان پازدە وەلاتێن ئەندام نیشان ددەت یێن کو د دەمێ دەرکرنا یۆرۆی دا ئەندام بوون. ژ سالا ٢٠٠٧ یان ٢٠٠٨ وەرە (ل گۆرەی وەلاتان)، نەخشەیێ کەڤن هاتە گوهۆرین ب نەخشەیەکێ ئەوروپا کو وەلاتێن دەرڤەی ئێکەتیا ئەوروپی ژی وەکی نەرویج، ئۆکرانیا، بێلارووسیا، ڕووسیا، و تورکیا نیشان ددەت. ل گەل ڤێ چەندێ، پارێن کانزایی یێن ١، ٢، و ٥ سەنتی دیزاینا خۆ یا ڕەسەن پاراست، کو نەخشەیەکێ جوگرافی یێ ئەوروپا ب پازدە وەلاتێن ئەندام یێن سالا ٢٠٠٢ێ نیشان ددەت کو هندەکێ بلندتر ژ وەلاتێن دی یێن نەخشەیی دیارن. هەمی ڕوویێن هەڤپشک یێن یۆرۆی ژ ئالیێ لوک لویکس ڤە هاتینە دیزاینکرن. پارێن کانزایی ڕوویەکێ نشتیمانی ژی هەیە کو وێنەیەکێ تایبەت نیشان ددەت یێ کو ژ ئالیێ وی وەلاتی ڤە هاتیە هەلبژارتن یێ کو پارە دەرکری. پارێن کانزایی یێن یۆرۆی یێن کو ژ ئالیێ هەر وەلاتەکێ ئەندام ڤە هاتبنە دەرکرن، دشێن بێ سنوور ل هەر وەلاتەکێ دی یێ کو یۆرۆ بکارئینای بهێنە مەزاختن.

دراڤێ یورو

پارێن کانزایی یێن یۆرۆی ب جورێن ٢ یۆرۆ، ١ یۆرۆ، ٥٠ سەنت، ٢٠ سەنت، ١٠ سەنت، ٥ سەنت، ٢ سەنت، و ١ سەنت دهێنە دەرکرن. ژ بۆ خۆ دوورکرن ژ بکارئینانا دو بچووکترین پاران، هندەک مامەلەیێن پارەیی ل هۆلەندا و ئیرلەندا (ل سەر بنەمایێ ڕێککەفتنەکا خۆبەخشانە) و ل فینلەندا (ب قانوونێ) بۆ نێزیکترین پێنج سەنتان دهێنە گڤرکرن. کۆمسیۆنا ئەوروپی پشتەڤانیا ڤێ ڕێکارێ ناکەت، و هندەک دوکان پارێن کاغەزی یێن یۆرۆی یێن بهایێ بلند وەرناگرن.

پارێن بیرەوەری ب بهایێ ٢ یۆرۆ هاتینە دەرکرن کو گوهۆرین د دیزاینا ڕوویێ نشتیمانی یێ پارەی دا هاتینە کرن. ئەڤ پارە وان پارێن کانزایی ژی ڤەدگرن یێن کو ب شێوەیەکێ بەربەلاڤ دهێنە دەرکرن، وەکی پارێ بیرەوەری یێ ٢ یۆرۆیی بۆ یادا پەنجی سالیا ئیمزاکرنا پەیمانناما ڕۆما، و ئەو پارێن کو ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی دهێنە دەرکرن، وەکی پارێ یادا یاریێن ئۆلۆمپی یێن هاڤینا ٢٠٠٤ێ کو ژ ئالیێ یۆنانێ ڤە هاتە دەرکرن. ئەڤ پارە ل سەرانسەری هەرێما یۆرۆی بهایێ خۆ یێ قانوونی هەیە. هەروەسا پارێن دی بۆ کۆمکەرێن پاران ب جورێن دی هاتینە دەرکرن، لێ ئەو بۆ مامەلەیێن گشتی نینن، و بتنێ ل وی وەلاتێ ئەندام یێ کو ئەو دەرکرین بهایێ قانوونی هەیە.

مێژوو

بیرۆکا دراڤێ ئێکگرتیێ ئەورۆپی "یۆرۆ" ب قەدەر خودێ یەکێتیا ئەورۆپا کەڤنە، لێ ب کردار د سالا ١٩٧٠ێ دا دەست ب جێبەجێکرنا وێ هاتە کرن ب ڕێکا پلانا ڤێرنەر کو ژ لایێ سەرۆک وەزیرێن لۆکسمبۆرگێ پیێر ڤێرنەر ڤە هاتبوو پێشکێشکرن، و ئەڤە ناڤکا یەکێتیا ئابووری و دراڤی یا ئەورۆپی بوو. هیڤیا ڤێ پلانێ ئەوبوو کو هەتا سالا ١٩٨٠ێ دراڤەکێ ئێکگرتی د یەکێتیا ئابووری یا ئەورۆپی دا بهێتە بکارئینان. لێ ب لەز ئەڤ بیرۆکە ژناڤچوو و ل سالا ١٩٧٢ێ یەکێتیا گوهۆرینا دراڤێ ئەورۆپی و پاشی ل سالا ١٩٧٩ێ سیستەمێ دراڤیێ ئەورۆپی جهێ وێ گرت. ئارمانجا سیستەمێ دراڤیێ ئەورۆپی پاراستنا سەقامگیریا دراڤێن ناخۆیی بوو. ژبۆ بجهئینانا ڤی ئارمانجی، دراڤەکێ نەختینەیێ شێوەی بۆ حسابکرنا گوهۆرینا دراڤی ب ناڤێ "ئیکو" (ECU) هاتە دروستکرن، کو مرۆڤ دشێت وەکی دراڤێ ئێکگرتیێ ئەورۆپی یێ بەری یۆرۆی وەسف بکەت. ل سالا ١٩٨٨ێ، لژنەیا ئەورۆپی ب سەرۆکاتیا جاک دێلۆرس ئەوا بناڤێ ڕاپۆرتا دێلۆرس دهێتە نیاسین پەسەند کر. ڤێ ڕاپۆرتێ بنەما بۆ جێبەجێکرنا دراڤێ ئێکگرتیێ ئەورۆپی ب ڕێکا سێ قۆناغان دانا.

قۆناغا ئێکێ یا دامەزراندنا یۆرۆی ل ١ی تەمموزا ١٩٩٠ێ ب ڕێککەفتنەکێ دەستپێکر کو ڕێ ددا ڤەگوهاستنا سەرمایەی دناڤبەرا وەلاتێن یەکێتیێ دا. ل ١ی کانوونا دویێ یا ١٩٩٤ێ قۆناغا دویێ ب دامەزراندنا سازییا دراڤی یا ئەورۆپی دەستپێکر، کو ئەڤە پێشینەک بوو بۆ دامەزراندنا بانکەیا ناڤەندی یا ئەورۆپی پاشی. ل ١٦ی کانوونا ئێکێ یا ١٩٩٥ێ، پشتی گەنگەشەیێن درێژ، ل سەر هندێ هاتنە ڕێک کو ناڤێ دراڤێ نوی ببیتە "یۆرۆ" (Euro) ل جهێ ناڤێ کەڤن. چەندین ناڤێن دی یێن پێشنیارکری هەبوون، ژ وان فرانکێ ئەورۆپی، گۆلدنێ ئەورۆپی، و کرۆنا ئەورۆپی. لێ کومبووی ل سەر هندێ ڕێککەفتن کو ناڤێ نوی یێ دراڤێ پێشنیارکری نە سەر ب چ دراڤێن هەبووی د ئێک ژ وەلاتێن ئەندام دا بیت. فرەنسا پێشنیار کر کو هەمان ناڤێ کو د وی دەمی دا دهاتە بکارئینان "ئیکو" بمینیت، لێ هەمی ئەڤ پێشنیارە سەرنەکەفتن حەتا وەزیرێ دارایی یێ ئەلمانی تیۆدۆر ڤایگل ناڤێ "یۆرۆ" پێشنیار کری. ل ١٣ی کانوونا ئێکێ یا ١٩٩٦ێ، وەزیرێن یەکێتیا ئەورۆپی ل سەر پەیمانناما پاراستنا سەقامگیریا یۆرۆی ڕێککەفتن، کو تێدا هاتیە کو وەلاتێن ئەندام سەقامگیریا ئابوورێن خوە یێن ناخۆیی و ب ڤێ ژی بهایێ گوهۆرینا یۆرۆی بپارێزن. قۆناغا سێیێ دگەل کومبوونا جڤاتا ئەورۆپی دناڤبەرا ١-٣ی گولانا ١٩٩٨ێ دا و ڕێککەفتنا وان ل سەر چەند خالێن دی، یا هەرە گرنگ ژ وان دیارکرنا وەلاتێن کو دێ دراڤ و ئابوورێ ئێکگرتی بکارئینن، پێک هات. ل ١٩ی حوزەیرانا ٢٠٠٠ێ جڤاتا ئەورۆپی بڕیار دا کو یۆنانستان ژی ژ دەستپێکا سالا ٢٠٠١ێ ڤە بکەتە د ناڤ وەلاتێن یەکێتیا دراڤی و ئابووری دا، و ل ئێکێ سالا ٢٠٠٩ێ یۆرۆ وەکو دراڤێ سەرەکی ل سلۆڤاکیا هاتە پەسەندکرن. ل ١ی کانوونا دویێ یا ٢٠١٤ێ، یۆرۆ بوو دراڤێ لاتیڤیا ژی.

ل ١ی کانوونا دویێ یا ١٩٩٩ێ بهایێ یۆرۆی بەرامبەر دراڤێن ناخۆیی یێن وەلاتێن ئەندام هاتە دیارکرن و ژ وی ڕۆژێ و پێڤە یۆرۆ بۆ جارا ئێکێ بوو دراڤێ بانکی. ڕۆژا پاشتر، بۆرسەیێن فرانکفۆرت، پاریس و میلانۆی بهایێ کاغەزێن دارایی ب یۆرۆی تۆمار کرن، هەروەسا دراڤێن ناخۆیی یێن وەلاتێن ئەندام ب یۆرۆی ڤە هاتنە گرێدان ل جهێ دۆلاری. ژ وێ مێژوویێ و پێڤە ڕێ هاتە دان کو حسابێن بانکی ب دراڤێ نوی بهێنە ڤەکرن. بەلاڤکرنا دراڤێ نوی ل سەر بانک و سازیێن دارایی ل وەلاتێن ئەندام ژ نیڤا دویێ یا سالا ٢٠٠١ێ دەستپێکر، و د هەیڤا کانوونا ئێکێ یا هەمان سال دا، بانکان دەست ب فرۆتنا نموونەیێن دراڤێ نوی بۆ خەلکی کر. مامەلەیا فەرمی ب یۆرۆی ل ١ی کانوونا دویێ یا ٢٠٠٢ێ دەستپێکر، و بوو دراڤێ فەرمی ل وەلاتێن ئەندام ل جهێ دراڤێن ناخۆیی، واتە وەرگرتنا پارەدانێ ب دراڤێن کەڤن هاتە ڕاوەستاندن ژبلی هندەک جهێن دیارکری (وەکو بانکان). بانکەیێن ناڤەندی ل وەلاتێن ئەندام د قۆناغێن پاشتر دا دراڤێ کەڤن یێ هەر وەلاتەکی ب یۆرۆی گوهۆڕی. ئەڤ ماوەیە ژ وەلاتەکی بۆ وەلاتەکێ دی جودا بوو، بۆ نموونە ل ئەلمانیا، حەتا سالا ٢٠٠٥ێ ڕێ هاتە دان کو مارکێ ئەلمانی بهێتە گوهۆرین. و ل سالا ٢٠١٠ێ قەیرانا یۆنانستانێ دەستپێکر و کارتێکرن ل سەر بهایێ گوهۆرینا یۆرۆی کر و بەرامبەر دۆلاری بۆ نزمترین ئاستێ خوە د ماوێ سێ سالان دا داکەت.

قەبوولکرنا یۆرۆی دناڤ خەلکی دا

قەبوولکرنا یۆرۆی دناڤ خەلکێ ئەورۆپی دا ژ وەلاتەکی بۆ یێ دی جودا بوو، بۆ نموونە ل وەلاتێن کو بهایێ دراڤێ وان نزم بوو وەکو ئیتالیا و یۆنانستان، یۆرۆ پترتر هاتە بخێرئینان ژ وەلاتێن خودان دراڤێن بهێزتر وەکو ئەلمانیا و فرەنسا. هەروەسا بهایێ بهێز یێ یۆرۆی بەرامبەر پتریا دراڤێن کەڤن ئەڤ هەستە دا کو یۆرۆ دگەل گرانبوونێ هاتیە. لێ د بابەتێن دی دا وەکو گەشت و گوزار، یۆرۆ گەلەک ژ لایێ گەشتیاران ڤە هاتە بخێرئینان چونکی گوهۆرینا دراڤی ل سەر وان سڤک کر و کارێ پارەدانێ ساناهی کر.

رێباز فیصل