چیایێ جوریب یان سینا یان طور
چیایێ موسای :
چیایێ مووسا یان چیایێ سینا یان توور یان حووریب (ب عیبری: חֹרֵב؛ ب یۆنانی د حەفتینیێ دا: Χωρήβ؛ ب لاتینی د ڤولگاتایێ دا: Horeb) ئەو چیایە یێ دەهـ فەرمان ل سەر هاتینە دان ب مووسای ژ لایێ خودێ ڤە، لدیڤ پەرتووکا دووبارەکرنا زەلالکرنێ د پەرتووکا پیرۆزا عیبری دا. ل دوو جهان هاتیە وەسفکرن (د پەرتووکا دەرکەفتنێ و پەرتووکێن پاشایان دا) ب ناڤێ «چیایێ خودێ». هەروەسا دبێژنێ چیایێ یەهوە.
د هندەک دەقێن دی یێن پەرتووکا پیرۆز دا، ئەڤ ڕوویدانە وەسا هاتینە وەسفکرن کو ل چیایێ سینا ڕوویداینە. هەرچەندە زۆربەی زانا سینا و حووریب ب دوو ناڤێن جودا بۆ هەمان جهـ ددانن، لێ کێمایەتیەک هەیە کو دبێژیت بەلکی دوو جهێن جودا بوون.
چاکسازێ پرۆتستانتی جۆن کالڤنی دیت کو سینا و حووریب هەمان چیانە، لایێ ڕۆژهەلاتێ چیای ناڤێ وی سینا و لایێ ڕۆژئاڤایێ وی حووریب بوو. ئیبراهیم بن عەزرای پێشنیار کر کو بتنێ ئێک چیایە، «بەلێ دوو لوتکەیێن هەین، و هەر ئێک ژ وان ناڤەکێ جودا هەلگرتیە».
جهـ :
جهێ چیایێ حووریب یێ ناکۆکی ل سەر هەی. زانایێن جوهی و مەسیحی ژ سەردەمێن تەوراتێ وەرە دیتنێن جودا لسەر جهێ وی پێشکێشکرینە. د پەرتووکا پاشایان یا ئێکێ ١٩: ١-٢١ دا هاتیە کو ئیلیا گەشت کریە بۆ حووریب، ب شێوەیەکێ کو دیار دکەت جهێ وی یێ بەرنیاس بوو دەمێ ئەڤە هاتیە نڤیسین، لێ چ ئاماژەیێن دی یێن پەرتووکا پیرۆز پاشی نەهاتینە دیارکرن. زێدەباری ڤێ چەندێ، دەق ئاماژێ ب شکەفتەکا هندی مەزن دکەت کو بشێت تێدا بمینیت. دابونەریتێن مەسیحی چیایێ حووریب ب لوتکەیا ویلۆ ددانن، کو دکەڤیتە نێزیک دێرا سانت کاترین.
چیایەکە دکەڤیتە پارێزگەها سینایا باشوور ل مسرێ؛ بلنداهیا وی ٢٢٨٥ مەتران ژ ئاستێ ڕوویێ دەریایێ بلندە. ناڤێ وی هاتیە چیایێ مووسا ژبەر پێغەمبەر مووسای، یێ خودایێ وی ل ڤی چیای ئاخڤتی دگەل و دەهـ فەرمان وەرگرتین لدیڤ ئایینێن جوهی، مەسیحی و ئیسلامێ.
چیایێ مووسا ژ ناڤدارترین چیایێن سینایێ یە، چونکی هزاران گەشتیار سەرەدانا وی دکەن؛ ئەو کەسێ ژ سەرێ چیای تەماشا دکەت دشێت دیمەنێن جوان یێن زنجیرا چیایێن دەوروبەر ببینیت، ب تایبەتی د دەمێن هەلاتن و ئاڤابوونا ڕۆژێ دا. دکەڤیتە نێزیک چیایێ کاترین (چیایێ توورێ سینا)، یێ دێرا سانت کاترین لێ، و کومەکا لوتکەیێن چیایێن سینایا باشوور دەورێن وی داینە.
ل سەر چیای کەنیسەیەکا بچووکا یۆنانی و مزگەفتەکا بچووک هەنە. هەروەسا د زڤستانێ دا بەفر ل سەر ڤی چیای دبارت.
هاتنا ناڤێ وێ :
دهێته هزركرن كو پەیڤا «حورێب» ڕامانا گەشبوون/گەرماتیێ ددەت، کو وسا دیارە ئاماژەیەکە بۆ ڕۆژێ، ل دەمەکێ دا ڕەنگە سینا ژ ناڤێ سین، خوداوەندێ هەیڤێ یێ سۆمەری هاتبیتە وەرگرتن، و ب ڤێ ژی سینا و حورێب دێ ببنە چیایێن هەیڤ و ڕۆژێ، ل دویڤ ڕێزبەندیێ.
ڕوویدان :
ناڤێ حورێب بۆ جارا ئێکێ د دەرکەفتن ٣: ١ دا هاتیە، دگەل چیرۆکا مووسای و گیایێ ب ئاگر کەفتی. ل دویڤ دەرکەفتن ٣: ٥، ئەردێ چیای پیرۆز دهاتە هژمارتن، و خودێ فەرمان ل مووسای کر کو پێلاڤێن خۆ ژ پێ بکەت. دەرکەفتن ١٧: ٦ بەحسا ڕوویدانەکێ دکەت کو ئسرائیلی ل بیابانێ بێ ئاڤ مابوون. دەمێ مووسا "ل سەر بەرێ ل حورێبێ" بوو، ل بەرێ خۆ ددەت و ئاڤا ڤەخوارنێ ژ بەرێ وەردگریت. و ئایەتا ٧ بەردەوام دبێژیت کو مووسای "ناڤێ جهی کرە مەسسا و مریبە، ژبەر ناکۆکیا بەنی ئسرائیل، و ژبەر کو وان خوداوەند تاقی کر و گۆت: 'ئەرێ خوداوەند د ناڤا مە دایە یان نە؟'" بکارئینانا دی یا ناڤی د پەرتووکا دەرکەفتنێ دا د بەشێ ٣٣ دایە، کو حورێب ئەو جهە یێ ئسرائیلیان خەمل و ڕازاندنێن خۆ لێ ژێکرین. ئەڤ بەشە (دەرکەفتن ٣٣: ١-٦) ئاماژێ ب وێ چەندێ ددەت کو حورێب ئەو جهە بوو یێ ئسرائیلیان ژێ بەرەڤ کەنعانێ دەست ب ڕێڤەچوونێ کری دەمێ وان گەشت و دەرکەفتنا خۆ دەستپێکری. د پەرتووکا دووبارەکرنا شریعەتێ دا، ناڤێ حورێب چەندین جاران د گێڕانا سەرگەردانیا بەنی ئسرائیل ل بیابانێ دا هاتیە. مووسا د دووبارەکرنا شریعەتێ ١: ٦ دا دبێژیت کو خودێ ل حورێبێ گۆتە بەنی ئسرائیل، «هوون بۆ دەمەکێ درێژ ل ڤی چیای ماینە: بزڤڕن و دەست ب گەشت و سەفەرا خۆ بکەن»، و ب ڤێ چەندێ پشتڕاست دکەت کو حورێب ئەو جهە بوو یێ وان ژێ بەرەڤ کەنعانێ دەستپێکری.
د پەرتووکا دووبارەکرنا شریعەتێ دا، ناڤێ حورێب چەندین جاران د گێڕانا سەرگەردانیا بەنی ئسرائیل ل بیابانێ دا هاتیە. مووسا د دووبارەکرنا شریعەتێ ١: ٦ دا دبێژیت کو خودێ ل حورێبێ گۆتە بەنی ئسرائیل، «هوون بۆ دەمەکێ درێژ ل ڤی چیای ماینە: بزڤڕن و دەست ب گەشت و سەفەرا خۆ بکەن»، و ب ڤێ چەندێ پشتڕاست دکەت کو حورێب ئەو جهە بوو یێ وان ژێ بەرەڤ کەنعانێ دەستپێکری.
ئاماژەیێن دی بۆ حورێبێ د پەرتووکا دووبارەکرنا شریعەتێ دا د گێڕانا ڕادەستکرنا دەهـ فەرمانان ژ لایێ خودێ ڤە بۆ مووسای دا دهێنە دیتن، و د ئاماژەیێن ڤەگەڕیانێ دا بۆ وان. ئاماژەیێن هەڤشێوە د زەبوورا ١٠٦ و مەلاخی ٤: ٤ دا هەنە. دووبارەکرنا شریعەتێ ٥: ٢ («خوداوەندێ خودایێ مە پەیمانەک دگەل مە ل حورێبێ بەست») هەستەکێ چێدکەت کو ئەو نڤشێ نوکە یێ مووسا دگەل د ئاخڤت ل چیایێ حورێبێ ئامادە بوون دەمێ مووسا ب فەرمانان هاتیە خار، هەرچەندە «ئەو کەسێن ئامادە هەمی مر بوون ژبلی مووسا و یەشوع و کالب. مللەت ما ساخ، و ژبەر کو پەیمان دگەل مللەتی وەک ئێکەیەکا زیندی هاتبوو بەستن. دشێت ب ڕێزڤە بهێتە گۆتن کو ئەو دگەل وان کەسان بوو یێن مووسا د وی دەمی دا ئاخڤتن دگەل دکر، تا ڕادەیەکێ کو مللەت پێکدهات.»
١ پادشاهـ ٨: ٩ و ٢ ڕوژمێر ٥: ١٠ دبێژن کو سندوقا پەیمانێ بتنێ ئەو لەوح تێدا بوون یێن ل حورێبێ هاتینە دانە مووسای. د ١ پادشاهـ ١٩: ٨ دا، ئیلیای سەردانا «چیایێ خودێ حورێب» کر. ل دویڤ گریمانا بەلگەنامەیی، ناڤێ سینا د تەوراتێ دا بتنێ ژ لایێ ژێدەرێ یەهویستی و کاهنی ڤە هاتیە بکارئینان، ل دەمەکێ دا حورێب بتنێ ژ لایێ ئیلۆهیمی و دووبارەکەرێ شریعەتێ ڤە هاتیە بکارئینان. چ ئاماژە ب حورێبێ د پەیمانا نوی دا نینن. د غەلاتیا ٤: ٢٤-٢٥ دا، بەحسێ چیایێ سینا هاتیە کرن: «... پەیمانەک ژ چیایێ سینا و زارۆکان بۆ بەنداتیێ دئینیت: ئەڤە هاجەرە. نوکە هاجەر ل سەر چیایێ سینا ل نیمچە دوورگەها عەرەبی ڕاوەستایە و دگەل باژێڕێ ئۆرشەلیما نوکە دگونجیت، چونکی ئەو دگەل زارۆکێن خۆ بەندە بو». ئاماژە ب چیایێ سینا/حورێب د عیبرانی ١٢: ١٨-٢١ دا هاتیە کرن.
بوچونا خو لسەر بابەتی بدە