هەسارا بلوتو

 

بلوتو :

بلوتۆ (ب لاتینی: Pluto) (نیشان: ⯓ یان ♇) هەروەسا ب ناڤێ ئەفلوتۆن یان بلوتۆن ژی دهێتە نیاسین، ئەو هەسارەکا کورتە ل پشتبەندا کایپەر، کو بازنەکا تەنێن ئەسمانییە ل پشت خولگەیا نێپتۆن. ئەو ئێکەم تەنێ فەلەکی بوو ل پشتبەندا کایپەر هاتییە دیتن. زانایێ فەلەکناسی کلاید تۆمبۆ ل سالا ١٩٣٠ دیت، و ل دەسپێکێ ب بچویکترین هەسارە ژ هەسارەیێن نەهـ یێن کۆمەلا رۆژێ دهاتە هەژمارتن. پێنج هەیڤێن هەین، یا ژ هەمییان مەزنتر هەیڤا شارۆنە کو قەبارێ وێ نێزیکی دوو ل سەر سێیا قەبارێ بلوتۆیە.

رۆمانییان وەسا دزانی کو خودایێ بلوتۆ خودایێ جیهانا ژێر عەردی یە و بەرامبەر پەیڤا یۆنانی «هادیس»ە کو رامانا وێ «نەدیار»ە. هەروەسا پیتێن وێ یێن دەسپێکێ یێن فەلەکناسێ ناڤدار پێرسیڤال لۆیلن. د هەر سێ زمانێن چینی و یابانی و کۆری دا رامانا وێ «ستێرا پاشایێ مرنێ Star of the King of the Death»ە، و د زمانێ ڤێتنامی دا ناڤەکێ دی یێ یاما (Yama) یە یان پاسەوانێ جەهنەمێ وەک د باوەریا هندۆسان دا هەی.

کلاید تومبو ل کانساس

بلوتۆ نەهەمین مەزنترین تەنێ نیاسراوە کو ب دەورێ رۆژێ دا دزڤریت. مەزنترین تەنێ پشت نێپتۆنە ژ لایێ قەبارەی ڤە، بەلێ ژ ئێرێس بچویکترە. وەک تەنێن دی یێن پشتبەندا کایپەر، بلوتۆ پتریا وێ ژ بەستەڵەک و بەران پێکهاتییە، و ب شێوەیەکێ رێژەیی بچویکە چونکی کێشا وێ دبیتە نێزیکی ئێک ل سەر شەشێ کێشا هەیڤێ و ئێک ل سەر سێیا قەبارێ وێ. خولگەیا بلوتۆ یا خوارە و دناڤبەرا ٣٠ بۆ ٤٩ یەکەیێن فەلەکی (٤.٤ - ٤.٧ ملیار کم) ژ رۆژێ دویرە. ئەڤە هندێ دگەهینیت کو بلوتۆ د دەمێن دیارکری دا ژ نێپتۆن نێزیکتر دبیتە رۆژێ، بەلێ جێگیرییا خولگەیا وێ دگەل نێپتۆن (ب رێژەیا ٢:٣) ناهێلیت ل ئێک بدەن. روناهیا رۆژێ نێزیکی ٥.٥ دەمژمێران پێ دچیت دا بگەهیتە بلوتۆ د ناڤەندا دویراتییا (٣٩.٥ یەکەیێن فەلەکی).

کێشکرنا سەر روویێ بلوتۆ (٠.٦٥٨ م/ چ٢) یە، واتە ئەگەر ئەم وەسا دانێین کو تو ل سەر روویێ بلوتۆ بی و کێشا تە ل سەر عەردی ٧٠٠ نیوتن بیت، دێ ل وێرێ بیە ٤٠ نیوتن. قەبارێ بلوتۆ ژ قەبارێ حەفت هەیڤێن کۆمەلا رۆژێ بچویکترە. ژبەر بچویکاتییا وێ یا زێدە، گەلەک ژ زانایێن فەلەکناسی ب هەسارە دانانێن، بەلکو هندەکان ب پاشکۆیێ هەسارەیا نێپتۆن دزانی، چونکی رووبەرێ وەلاتێ رووسیا ژ رووبەرێ وێ مەزنترە. تێکرایێ پلەیا گەرمیا وێ دگەهیتە -٢٣٤ پلەیێن سەدی و جەوێ وێ ژ گازێن میسان و نایترۆجین پێکهاتییە.

بلوتۆ پێنج هەیڤێن نیاسراو هەنە، ئەو ژی: شارۆن (کو یا ژ هەمییان مەزنترە و نیوەتیرەیا وێ هندەکێ ژ نیڤا نیوەتیرەیا بلوتۆ پترە)، ستێکس، نیکس، کێربێرۆس و هێدرا. جاران بلوتۆ و شارۆن ب سیستەمەکێ دوانەیی دهێنە هەژمارتن چونکی سەنتەرێ کێشکرنا خولگەیا وان ناکەڤیتە دناڤ چ تەنێن دا.

جێوازیەک دناڤبەرا قەبارێ ئەرد و هەیڤ و هەسارا بلوتو دا

کەشتییا ئەسمانی «نیو هۆرایزنز» ل ١٤ی تەمموزا ٢٠١٥ێ ل دەورێ بلوتۆ زڤری، و بوو ئێکەم کەشتییا ئەسمانی بگەهیتە وێرێ. د گەشتەکا وێ یا کورت دا، نیو هۆرایزنز پێزانین و تێبینیێن هویر ل سەر بلوتۆ و هەیڤێن وێ تۆمارکرن.

د مەها ئەیلولا ٢٠١٦ێ دا، زانایێن فەلەکناسی راگەهاند کو ئەو بەرگێ قەهوەیی-سۆر ل جەمسەرێ باکورێ شارۆن ژ ماددێ «سۆلین» و گەردێن ئەندامی پێکهاتییە کو دبیت بببنە ئەگەرێ پەیدابوونا ژیانێ. ئەو رەنگێ سۆر ژ گازێن میسان و نایترۆجین و گازێن دی یێن ژ بەرگەهێ هەوایا بلوتۆ دەردکەڤن پەیدا بوویە، کو نێزیکی ١٩٠٠٠ کم (١٢٠٠٠ میل) بەرەڤ هەیڤا وێ یا خولگەیی هاتینە ڤەگوهاستن.

مێژوو :

دیتنا وێ :

ل سالێن چلان ژ چەرخێ نۆزدێ (١٨٤٠)، زانایێ فەلەکناسی ئۆربان لۆڤێریێ میکانیکا نیۆتنی بکارئینا بۆ پێشبینیکردنا جهێ هەسارەیا نێپتۆن یا کو هێشتا نەهاتبوو دیتن. پشتی شیکارکرنا تێکچوونێن د خولا هەسارەیا ئۆرانیۆسی دا، تێبینیێن دویڤ دا بۆ نێپتۆنێ ل دوماهیا چەرخێ نۆزدێ وای ل زانایێن فەلەکناسی کر کو پێشبینی بکەن کو خولا ئۆرانیۆسی ژ لایێ هەسارەیەکا دی ڤە یا تێکچوویە ب تەنشتا هەسارەیا نێپتۆنێ ڤە.

ل سالا ١٩٠٦ێ، پێرسیڤال لۆوێل (کو ئێک ژ دەولەمەندێن بۆستن بوو و رەصدخانەیا لۆوێل ل فلاگستاف ل ویلایەتا ئەریزۆنا ل سالا ١٨٩٤ێ دامەزراندبوو)، دەست ب پرۆژەیەکێ مەزن کر بۆ گەریان ل دویڤ هەسارەیا نەهێ یا کو دبیت هەبیت، و ناڤێ "هەسارەیا X" لێ کر.

ل سالا ١٩٠٩ێ، لۆوێل و ویلیام پیکرینگ چەندین جهێن ئەسمانی یێن پێتڤی بۆ هەبوونا هەسارەیەکا ب ڤی رەنگی پێشنیار کرن. لۆوێل و رەصدخانەیا وی یا بەردەوام بوون ل سەر لێگەریانێ هەتا مرنا وی ل سالا ١٩١٦ێ، بەلێ بێ ئەنجام بوو. تشتێ لۆوێل نەدزانی ئەوە بوو کو د لێگەریانێن وی دا دوو وێنەیێن لاواز یێن پلۆتۆ ل ١٩ی ئادارێ و ٧ی نیسانا ١٩١٥ێ هاتبوونە گرتن، بەلێ وەک پلۆتۆ نەهاتبوونە ناسین.

بیژنەیا پێرسیڤالی، کۆنستانس لۆوێل، کەفتە د ناڤ شەڕەکێ یاسایی یێ دەهـ سالی دا دگەل رەصدخانەیا لۆوێل ل سەر میراتێ مێرێ خۆ، و لێگەریان ل دویڤ هەسارەیا X دەستپێنەکرەڤە هەتا سالا ١٩٢٩ێ. رێڤەبەرێ رەصدخانەیێ، ڤیستۆ مێلڤین سلیفەر، ئەرکێ دیارکرنا جهێ هەسارەیا X دا ب کلاید تۆمبۆ (کو تەمەنێ وی ٢٣ سال بوون دەمێ ئەڤ ئەرکە وەرگرتی)، یێ کو تازە گەهشتبووە رەصدخانەیێ پشتی کو سلیفەر ب وێنەیێن وی یێن فەلەکناسی سەرسام بووی.

ئەرکێ کلاید تۆمبۆ ئەوە بوو کو ب شێوەیەکێ رێکخستی وێنەیێن ئەسمانێ شەڤێ ب جووت بگریت، پاشان هەر جووتەکێ وێنەیان بپشکینیت کا چ تشتێن ئەسمانی جهێ خۆ گوهۆڕینە یان نە. ب بکارئینانا ئامیرێ هەڤبەرکرنا بروسکى (Blink comparator)، وی ب لەز دناڤبەرا وێنەیان دا دهات و دچوو دا کو لڤینا هەر تشتەکێ ئەسمانی یێ کو جهێ خۆ گوهۆڕیبیت یان شێوەیێ وی دناڤبەرا وێنەیان دا هاتبیته گوهۆڕین ببینیت.

ل ١٨ی شواتا ١٩٣٠ێ، پشتی نێزیکی سالەکێ ژ لێگەریانێ، تۆمبۆ تشتەکێ لڤۆک ل سەر وێنەیێن کو ل ٢٣ و ٢٩ی کانوونا دوێ هاتبوونە گرتن دیت. وێنەیەکێ دی یێ کو کوالیتیا وی کێمتر بوو و ل ٢١ی کانوونا دوێ هاتبوو گرتن، هاریکار بوو بۆ پشتراستکرنا وێ لڤینێ. پشتی کو رەصدخانەیێ چەندین وێنەیێن دی یێن پشتراستکرنێ بدەستخستن، نووچەیێ دیتنا وێ بۆ رەصدخانەیا کۆلیژا هارفارد ل ١٣ی ئادارا ١٩٣٠ێ هنارت. ئێک سالا پلۆتۆ ٢٤٧.٦٨ سالێن عەردی نە، ژبەر هندێ پلۆتۆ هەتا نوکە خولەکا تەمام ب دەورێ رۆژێ دا نەکریە ژ دەمێ هاتیە دیتن و هەتا نوکە.

ناڤکرن :

نووچەیێ دیتنا وێ بوو مانشێتێ سەرەکی یێ رۆژنامەیان ل هەمی جیهانێ. رەصدخانەیا لۆوێل مافێ ناڤکرنا ڤی تشتێ نوو هەبوو، و پتر ژ ١٠٠٠ پێشنیاران ژ هەمی جیهانێ بۆ هاتن، ژ ناڤێ "ئەتڵەس" بگرە هەتا "زیمال". تۆمبۆ داخواز ژ سلیفەر کر کو ب لەز ناڤەکێ بۆ هەلبژێریت بەری کەسەکێ دی بکەت. کۆنستانس لۆوێل ناڤێ "زیۆس" پێشنیار کر، پاشان ناڤێ "پێرسیڤال"، بەلێ ل دوماهیێ ئەڤ پێشنیارە هاتنە پشتگوێخستن.

ناڤێ "پلۆتۆ"، کو خودایێ جیهانا ژێر عەردی یە، ژ لایێ کچەکا بچووک ب ناڤێ ڤینیشیا بێرنی (١٩١٨-٢٠٠٩) هاتە پێشنیارکرن، کو قوتابیەکا ١١ سالی بوو ل ئۆکسفۆرد ل ئینگلتەرا و پاشان بوو مامۆستا، و حەزا وێ ل سەر ئەفسانەیێن کلاسیک هەبوو. وێ ئەڤ ناڤە د ئاخفتنەکێ دا دگەل باپیرێ خۆ فالکۆنەر مادان گۆت، کو بەرپرسێ پێشتر یێ کتێبخانەیا بۆدلیان بوو ل زانکۆیا ئۆکسفۆرد، وی ژی ناڤ گەهاندە پرۆفیسۆرێ فەلەکناسی هێربێرت هۆڵ تێرنەر، و وی ژی گەهاندە هەڤالێن خۆ ل ئەمریکا.

رێ هاتە دان بۆ هەر ئەندامەکێ رەصدخانەیا لۆوێل کو دەنگێ خۆ بدەتە لیستەکا کورت ژ سێ ناڤان:

١. مینێرڤا (کو بەری هینگێ ناڤێ هەسارۆکەکێ بوو).

٢. کرۆنۆس (کو ناڤێ وی زڕ ببوو ژبەر کو ژ لایێ زانایێ فەلەکناسی تۆماس جیفرسۆن ڤە هاتبوو پێشنیارکرن).

٣. پلۆتۆ.

پلۆتۆ هەمی دەنگ بدەستخستن، و ناڤێ وێ ل ١ی ئایارا ١٩٣٠ێ هاتە راگەهاندن. پشتی راگەهاندنێ، ٥ پاوەندێن ئیستەرلینی (کو یەکسانە ب ٣٠٠ پاوەند یان ٤٥٠ دۆلارێن ئەمریکی ل سالا ٢٠١٤ێ) وەک خەلات درانە کچکا بچووک ڤینیشیا بێرنی.

هەلبژارتنا ڤی ناڤی ل دوماهیێ هندەکێ ژبەر وێ چەندێ بوو کو دوو پیتێن دەستپێکێ یێن پلۆتۆ (PL) هەمان پیتێن دەستپێکێ یێن ناڤێ پێرسیڤال لۆوێل بوون. پاشان نیشانا فەلەکناسی یا پلۆتۆ (♇) هاتە دروستکرن. زوو ئەڤ ناڤە د ناڤ کەلتوورێ گشتی دا بەڵاڤ بوو.

وێنەکێ هەسارا بلوتو ژ چەندین لایان ڤە

ل سالا ١٩٣٠ێ، وەسا دیار بوو کو واڵت دیزنی ناڤێ پلۆتۆ وەرگرتیە دەمێ سەگێ هەڤالێ میکی ماوس ب ناڤێ "پلۆتۆ" نیشان دای، هەرچەندە کۆمپانیا دیزنی نەشیا پشتراست بکەت کا بۆچی ئەڤ ناڤە لێ کریە.

ل سالا ١٩٤١ێ، گلین سیبۆرگ ناڤێ رەگەزێ "پلۆتۆنیۆم" یێ کو تازە هاتبوو دیتن ژ ناڤێ پلۆتۆ وەرگرت، ئەڤە ژی وەک رێزگرتن ل نەریتێ ناڤکرنا رەگەزان ل سەر ناڤێ هەسارەیێن نوو، پشتی یۆرانیۆم کو ل سەر ناڤێ ئۆرانیۆس هاتبوو ناڤکرن، و نێپتۆنیۆم کو ل سەر ناڤێ نێپتۆن هاتبوو ناڤکرن.

پتریا زمانان ناڤێ "پلۆتۆ" د وەرگێڕانێن خۆ دا بکار دئینن. هندەک زمانێن هیندی وەک ئۆردۆ ناڤێ پلۆتۆ بکار دئینن، بەلێ زمانێن دی وەک زمانێ هیندی یێ رەسەن ناڤێ "یاما" بکار دئینن کو واتا وێ خودایێ مرنێ یە د ئەفسانەیێن هندۆسی و بودی دا.

رێباز فيصل