کارولوس لینیوس زانایێ روەکان

 کارولوس لینیوس : 

کارولوس لینیوس (ب لاتینی: Carolus Linnæus) زانایەکێ رووەکان یێ سویدی بوو. پشتی کو پاشایێ سویدێ "ئەدۆلف فریدریک" ل سالا ١٧٥٧ێ ئەو وەک ئێک ژ نوبەداران (ئەسلزادە) دەستنیشانکری، ب ناڤێ "کارل فون لینی" (ب سویدی: Carl von Linné) هاتە نیاسین. ل ٢٣ێ گولانا سالا ١٧٠٧ێ ژ دایک بوویە، و نۆژدار، جیۆلۆجی، پەروەردەکار و زانایێ گیانەوەران بوو.

ئەو پێشەنگێ زانستێ پۆلینکرنا سەردەمە و وەک ئێک ژ بابێن زانستێ ژینگەهێ دهێتە هەژمارتن. پەرتۆکا «سیستەمێ سروشتی» (Systema Naturae) نڤیسیە کو تێدا بنەمایێن پۆلینکرنا زانستی یا سەردەم داناینە؛ ئەو ئێکەم کەس بوو سیستەمێ ناڤکرنا دووکی (واتە ناڤێ ڕەگەزی و ناڤێ جۆری) داهێنای. ژ کارێن وی یێن دی یێن گرنگ: ڕەگەزێن رووەکان (١٧٣٨)، فەلسەفا رووەکان (١٧٥١)، و جۆرێن رووەکان (١٧٥٣).

لینیوس د خێزانەکا هەژار دا ل کێلگەهەکا گوندەواری ل باشوورێ سویدێ ل باژێرێ "فیکشیو" ژ دایک بوو. بابێ وی "نیلز لینیوس" ئەو بەرهەڤ کربوو دا ببیتە قەشە وەک وی، بەلێ کارل حەز ل سەر ڤێ چەندێ نەبوو و دلێ وی نەچوویێ.

نیلز وەرزێرەکێ زیرەک بوو، حەز دکر دار و گولێن دەگمەن کۆم بکەت و ل دەوروبەرێن مالا خۆ بچینیت، ب ڤێ چەندێ مالا وان ببوو وەک باخچەکێ زیندی کو ببوو جهێ کایێ یێ کارل و هەڤالێن وی. دەما کارل مەزن بووی دگۆت: «حەزا من بۆ رووەکان ب دوماهی ناهێت». ئەو گەلەک جاران ژ قوتابخانێ دڕەڤی دا نموونەیێن رووەکان ژ دارستان و کێلگەهان کۆم بکەت.

لینیوس ل سالا ١٧١٧ێ چوو قوتابخانا سەرەتایی ل باژێرێ "فاکسیۆ" کو تەمەنێ وی دەهـ سال بوون. زمانێ لاتینی ل دەرڤەی قوتابخانێ فێربوو ژ بەر کو حەز دکر وی زمانی وەک زمانێ دایکێ بزانێت. بەری گرنگیێ ب زانستێ رووەکان بدەت، حەزا وی ل سەر پزیشکیێ بوو. پشتی کو زانی مەیلا وی یا ل سەر رووەکان، چوو زانینگه‌ها "لۆند" و ل وێرێ هەول دا باخچەکێ رووەکان بۆ خواندنێ ل زانینگەهێ ئاڤا بکەت. پاشان هزر د گۆهۆڕینا زانینگەهێ دا کر بۆ زانینگه‌ها "ئۆپسالا". پشتی سالەکێ، ب پشتەڤانیا مامۆستایێن خۆ چوو ئۆپسالا، بەلێ دایبابێن وی چ پشتەڤانی لێ نەکر ژ بەر کو ئەو کورێ پێنجێ بوو. وی پارە نەبوو جلیێن خۆ یێن دڕیای پێ چێبکەت، لەوما پارچێن کاغەزێ دمانە د ناڤ جلیێن خۆ دا دا خۆ ژ سەرمایێ بپارێزیت.

چونا وی بو لابی لاند :

لینیوس دایبابێن خۆ ژ پلانا خۆ یا گەشتێ بۆ هەرێما "لابی" ل سویدێ ئاگەهدار کرن. ئارمانجا وی دیتنا رووەک و گیانەوەرێن نوو و کانزایێن گرانبها بوو. هەروەسا دڤیا نەتەوێ "سامی" و داب و نەریتێن خەلکێ دەڤەرێ و کۆچەرێن کو خودانێن "رەنا" (ئەیل) بوون و ل بیابانێن سەهۆلی یێن ئەسکەندەناڤیا دگەڕیان بنیاسیت. ل نیسانا ١٧٣٢ێ، لینیوس پشتەڤانیەکا دارایی ژ کۆمەڵەیا شاهانە یا زانستی ل ئۆپسالا وەرگرت. ل ١٢ێ ئایارا ١٧٣٢ێ، بەری ببیتە ٢٥ سالی، دەست ب گەشتا خۆ کر. ب پێیان و ب ئەسپ گەشت دکر و دەفتەرا تێبینیان، دەستنڤیسێن زانستێ رووەکان و بالندان، و کاغەزێن گوشارنا رووەکان د گەل خۆ دبرن. ل نێزیک باژێرێ "یێڤلە" کۆمەکا مەزن یا رووەکێ "کامپانولا" دیت کو پاشان ب ناڤێ "لینیایێ باکووری" هاتە نیاسین. وی دەمەکێ درێژ بۆ پشکنینا گول و بەران تەرخان دکر، و گرنگیەکا تایبەت دا خواندنا "کەڤز و لایکنان" کو خوارنا سەرەکی یا ئاژەڵێ رەنایێ بوون. ئاژەڵێ رەنا گرنگیەکا ئابووری یا مەزن هەبوو و ئێک بوو ژ بەربلاڤترین گیانەوەران ل لابی لاند.

لینیوس ل دەوروبەرێن کەنارێن کەنداڤێ "بۆسنیا" گەشت کر و چەندین جاران چوو د ناڤ ئاخا ئۆمیۆ، لۆلیا و تۆرنیۆ دا. پشتی شەش مەهان ژ گەشتێ ڤەگەریا کو پتر ژ ٢٠٠٠ کیلۆمەتران بڕیبوون. د ڤێ ماوەی دا شیا گەلەک رووەک، بالند و بەران کۆم بکەت و ل سەر بخوینیت. سەرەڕای کێمیا جۆرێن ژیانێ ل لابی لاند، لینیوس شیا وەسفا نێزیکی ١٠٠ رووەکێن نوو بکەت کو بەری هینگێ نەهاتبوونە نیاسین. ئەڤ گەشتە بوو بنەمایێ پەرتۆکا وی یا ب ناڤێ "فلۆرا لابۆنیکا". لینیوس د گەشتا خۆ دا ناڤێن لاتینی بۆ وەسفکرنا زیندەوەران ب کار دئینان.

هزرێن لینیوسی د ناڤکرن و پۆلینکرنێ دا بۆ جارەکا ئێکەم د پەرتۆکا "فلۆرا لابۆنیکا" دا هاتنە ب کارئینان. پەرتۆکێ وەسفا ٥٣٤ جۆران کربوو و سیستەمێ پۆلینکرنا لینی ب کار ئینابوو، و بەلاڤبوونا جوگرافی و تێبینیێن پۆلینکرنێ تێدا بوون. "ئۆگستان پیرام دو کاندۆل" ئەڤ پەرتۆکە وەک نموونەیا ئێکەم د وەسفکرنا رووەکان دا دیت. مێژوونووسێ رووەکان "ئی ئێل گرین" ئەڤ پەرتۆکە وەک کلاسیکیترین و رۆهنترین کارێ لینیوسی وەسف کریە.

لینیوسی هندەک هزر ل سەر پۆلینکرنا شیردەران هەبوون، ئەڤ هزرە ژی دەما تێبینیێن وی ل سەر هەستیکێ چەناگێ خوارێ یێ ئەسپی دەستپێکرن.

ل سالا ١٧٣٤ێ، لینیوس سەرکردایەتیا کۆمەکا بچووک یا قوتابیان کر بۆ دەڤەرا "دالارنا". ئەڤ گەشتە ژ لایێ پارێزگارێ دالارنا ڤە هاتبوو دابینکرن، و ئارمانج ژێ پۆلینکرنا ژێدەرێن سروشتی یێن نیاس و دیتنا ژێدەرێن نوو بوو، هەروەسا بۆ کۆمکرنا پێزانینان ل سەر کارێن کانزایی یێن نەرویجی ل دەڤەرا "رۆرۆس".

پلەیا دکتۆرایێ :

لینیۆس داخوازا کورێ چاڤدێرێ کانزایان "کلایس سوهلبێرگ" قەبیل کر، داخوازى بۆ بوراندنا بێهنڤەدانا جەژنا ژدایکبوونێ بوو ل فالۆن و سەرەدانا کانزایان. لینیۆس و سوهلبێرگ ل نیسانا ١٧٣٥ێ بەرەڤ کۆمارا هۆلەندا بڕێکەفتن، گەشتەکا وان ل سەر پێشنیارا بابێ سوهلبێرگی بوو. لینیۆس دڤیا ل زانکۆیا هاردەرفایک پزیشکیێ بخوینیت، و دەست ب فێرکرنا سوهلبێرگی کر بەرامبەر مووچەیەکێ سالانە. ل وی سەردەمی هۆلەندا خودان پێگەهەکێ زانستی یێ بلند بوو د بیاڤێ ڤەکۆلینێن دیرۆکا سروشتیدا، و خەلکێ سوێدێ ب وێ چەندێ دهاتنە نیاسین کو هەول ددان ل هۆلەندا پلەیا دکتۆرایێ ب دەست ڤە بینن.

لینیۆس و سوهلبێرگ د رێکا خۆ دا ل باژێرێ هامبۆرگ راوەستیان و چاڤ ب سەرۆکێ شارەوانیێ کەفت، یێ کو ب شانازی ڤە هندەک تشتێن سروشتی یێن گرانبها نیشا وان دان: پاشمایێن مارەکێ حەفت سەر (عُدار). لینیۆس زانی کو ئەو نموونە یا تەزویرە و یا دروستکرییە، و بێ دودلی گۆتە سەرۆکێ شارەوانیێ کو ئەڤە کارێ راهیبانە دا کو وەکی وەحشێ د پەرتووکا پیرۆز دا دیار بکەن. ئەو ژ تورەبوونا سەرۆکێ شارەوانیێ نەترسیا، یێ کو هیڤیێن وی بۆ فرۆتنا وی ماری ب پارەکێ زۆر ژ ناڤ چۆیین. لینیۆس و سوهلبێرگ نەچار بوون ژ هامبۆرگ بڕەڤن.

هەر کو گەهشتە هاردەرفایک، لینیۆس دەست ب کارێ وەرگرتنا باوەرنامەیا خۆ کر، کو ئەو زانکۆیەکا بناڤودەنگ بوو ب وێ چەندێ کو د کێمتری حەفتیەکێ دا پلەیێن زانستی ددەت. نامەیەکا دکتۆرایێ ب ناڤێ "پێشنیارا نوو ل دۆر ئەگەرێ تایێ یا پچ پچ" پێشکێش کر، کو تێدا شروڤە کربوو کو ئەگەرێ نەخۆشیا مەلاریا تنێ دزڤریت بۆ وان دەڤەرێن ئاخا وان یا تژی هەرێ (قور) بیت. لینیۆس نەشیا ژێدەرێ دروست یێ ڤەگوهاستنا نەخۆشیێ (کو مێشەنگا ئەنۆفێل بوو) دەستنیشان بکەت، بەلێ پێشبینیا رۆلێ چارەسەریێ یێ دارا "شیح" کر کو پاشێ بوو ژێدەرێ دەرمانێن دژی مەلاریا. ئەزموونێن خۆ یێن دەڤکی و کرداری ب دوماهی ئینان و د ماوێ دوو حەفتیان دا پلەیا دکتۆرایێ وەرگرت.

لینیۆس جارەکا دی گەهشتە هەڤالێ خۆ "پیتەر ئارتیدی"، کو هەڤالەکێ وی یێ باژێرێ ئۆپسالا بوو. د ناڤبەرا هەردوو هەڤالان دا پەیمانەکا کۆن هەبوو کو ئەگەر ئێک ژ وان مر، یێ دی کارێ وی ب دوماهی بینیت. پشتی دەهـ حەفتیان، ئارتیدی د کەنالێن ئەمستەردامێ دا خەندقی، و دەستنڤیسەکا نە تمام ل دۆر پۆلینکرنا ماسیان ل دویڤ خۆ هێلا.

بەلاڤکرنا سیستەمێ سروشتی :

"یۆهان فریدریك گرۆنۆڤیۆس" ئێک ژ ئێکەم زانایان بوو کو لینیۆس ل هۆلەندا چاڤ پێ کەفتی. لینیۆس ئێک ژ وان دەستنڤیسێن خۆ یێن زۆر نیشا دا یێن کو ژ سوێدێ دگەل خۆ ئیناین. وێ دەستنڤیسێ سیستمەکێ نوو بۆ پۆلینکرنا رووەکان (شیناتیان) وەسف دکر. گرۆنۆڤیۆس گەلەک ب وێ سەرسام بوو، و پێشنیار کر کو هاریکاریا لینیۆسی بکەت د مەزاختیێن چاپکرنێ دا، و ب هاریکاریەکا مادی یا دی ژ لایێ پزیشکێ سکۆتلەندی "ئیسحاق لۆسۆن" ڤە، دەستنڤیس ب ناڤێ "سیستمێ سروشتی" (١٧٣٥) هاتە چاپکرن و بەلاڤکرن.

لینیۆس "هێرمان بۆرهاڤ" نیاسی، کو ئێک ژ رێزگرتنیترین پزیشک و زانایێن رووەکان بوو ل هۆلەندا. بۆرهاڤی پێشنیارا گەشتەکێ بۆ ئەفریقیا باشوور و ئەمریکا بۆ لینیۆسی کر، بەلێ لینیۆسی رەت کر ب هێجەتا وێ چەندێ کو ئەو بەرگێ گەرمێ ناگریت. بۆرهاڤی پێشنیار کر کو لینیۆس سەرەدانا زانایێ رووەکان "یۆهانیس بۆرمان" بکەت. بۆرمان ب مێڤانێ خۆ سەرسام بوو، و بڕیار دا کو د وەرزێ زڤستانێ دا ل دەف وی بمینیت. لینیۆس و بۆرمان هاریکاریا ئێکودو د کارێن خۆ دا کر (فەرهەنگا پەیڤێن هەڤواتا یا بۆرمانی، و ئەو پەرتووکێن لینیۆسی کار ل سەر دکرن: بنیاتێ رووەکان و پەرتووکخانا رووەکان).

رێباز فيصل