ئیمپراتوریەتا مەغولیان ، مەنگولیا

 

ئیمپراتۆریەتا مەغۆلی :

ئیمپراتۆریەتا مەغۆلی یان ئیمپراتۆریەتا مەغۆلان (ب مەغۆلی: Монголын Эзэнт Гүрэн، ب لاتینی: Mongolyn Ezent Güren) مەزنترین ئیمپراتۆریەتا ئێکپارچە بوو ل سەر ئاخێ د دیرۆکێ دا، و دویەم مەزنترین ئیمپراتۆریەت بوو ژ لایێ رووبەری ڤە پشتی ئیمپراتۆریەتا بریتانی. ئەڤ ئیمپراتۆریەتە ژ ئەنجامێ ئێکگرتنا عەشیرەتێن کۆچەر یێن مەغۆلی و تورکی ل وێ دەڤەرا کو نوکە دبێژنێ مەنگۆلیا دروست بوو. ب دەستێ تیمۆجین (جەنگیز خان) دەستپێکر، یێ کو ل سالا ١٢٠٦ێ وەک حاکمێ وێ هاتە دیارکرن. ئەڤە بوو دەستپێکا داگیرکاریێن وان کو ل سالا ١٤٠٥ێ گەهشتنە بلندترین ئاستێ خۆ، ژ حەوزا دانووبێ هەتا بەحرێ یابانێ، و ژ فیلیكی نۆڤگۆرۆد ل نێزیک سنوورێ رووسیا و فینلەندا هەتا کەمبۆدیا. ل وێرێ حوکمێ نێزیکی ١٠٠ ملیۆن کەسان دکر و رووبەرێ ئاخا وان ٣٣,٠٠٠,٠٠٠ کیلۆمەترێن چارگۆشە بوو، کو دکەتە ٢٢٪ ژ هەمی ئاخا سەر عەردی. ڤێ ئیمپراتۆریەتێ رۆژهەلات ب رۆژئاڤا ڤە گرێدا، و ئۆقیانووسا هێمن ب دەریایا سپی یا ناڤەراست ڤە، ب رێکا سەپاندنا دەسهەلاتا مەغۆلان. ژ بەر هندێ ب ناڤێ ئیمپراتۆریەتا مەغۆلی یا جیهانی ژی دهاتە ناسکرن. د سەردەمێ وێ یێ درێژ دا، گەلەک تەکنەلۆژیێن نوی و هزریێن جودا بەلاڤ بوون، و رێ خۆش کر بۆ بازرگانیێ ل سەرانسەری ئۆراسیا.

ئیمبراتوریەتا مەغولی دەمێ جەنگیز خان مری

پاشان نیشانێن پارچەبوونا ڤێ ئیمپراتۆریەتێ دیار بوون پشتی شەڕێ ل سەر دەسهەلاتێ د ناڤبەرا سالێن ١٢٦٠ و ١٢٦٤ێ دا د ناڤبەرا "قەبیلا زێڕین" و "خانیەتا جەغەتای" دا، کو ب راستی سەربەخۆیی بوو و رەتکرنا حوکمێ قۆبلای خان بوو. پشتی مرنا قۆبلای خان، ئیمپراتۆریەت بوو چار پشک یان چار ئیمپراتۆریەت، هەر ئێکێ بەرژەوەندیێن خۆ یێن تایبەت هەبوون، بەلێ وەک ئیمپراتۆریەت هەر ب بێهێزی نەمان. خێزانا "یوان" یا حاکم، ناڤێ ئیمپراتۆرێن چینێ ل خۆ کرن و پایتەختێ خۆ ژ قەراقۆرم ڤەگوهاستن بۆ خان بالیق (پەکینا نوکە). ل دوماهیا سەدێ چاردێ، پتریا ڤان پشکان ژ ناڤ چوون، هەرچەندە خێزانا یوان یا باکوری هەتا سەدێ حەفدێ حوکمێ مەنگۆلیا دکر.

ناڤکرن :

ب زمانێ مەغۆلی دوو ناڤ ل ڤێ ئیمپراتۆریەتێ دهێنە کرن: "مۆنگۆلین ئیزێنت گۆرن"، کو ب رامانا "دەولەتا ئیمپراتۆری یا مەغۆلان" دهێت، و "ئیخ مەنگۆل ئولس"، کو ب رامانا "ئیمپراتۆریەتا مەغۆلی یا مەزن" دهێت.

دیرۆکا سیاسی :

*   **١٢٠٦:** تیمۆجین دەست ب سەر مەنگۆلیا دا گرت و ناڤێ جەنگیز خان ل خۆ کر.

*   **١٢٠٧:** دەستپێکا داگیرکرنا چینێ.

*   **١٢١١:** جەنگیز خان ب سوپایێ خۆ د بیابانا گۆبی دا دەرباز بوو بۆ داگیرکرنا شانشینا جین یا چینی.

*   **١٢١٥:** ژناڤبرنا شانشینا جین و ئێکخستنا وێ دگەل ئیمپراتۆریەتێ.

*   **١٢١٩-١٢٢١:** تێکشکاندنا دەولەتا خوارزمی ل ئاسیا ناڤەراست.

*   **١٢٢٣:** سەرکەفتنا مەغۆلان ب سەر رووسان دا د شەڕێ رووبارێ کالکا دا.

*   **١٢٢٧:** مرنا جەنگیز خان، خانێ مەزن یێ مەغۆلان. ل ڤی دەمی رووبەرێ ئیمپراتۆریەتێ گەهشتە ٢٦ ملیۆن کم٢.

*   **١٢٤٠:** تالانکرنا کیێڤ و هێرشکرنە سەر کۆریا.

*   **١٢٤١:** تێکشکاندنا سوپایێن هەنگاریا و پۆلەندا.

*   **١٢٥٨:** هۆلاکۆی بەغدا وێران کر.

*   **١٢٦٠:** شکەستنا مەغۆلان ل بەرامبەر مەمالیکان د شەڕێ عەین جالوت دا.

*   **١٢٩٤:** مرنا قۆبلای خان و دەستپێکا پارچەبوونا ئیمپراتۆریەتێ

وێنەکێ جەنگیز خانی د موزەخانا کوچکا نیشتیمانی دا
ل تایوانێ

دەستپێک :

مالباتێ "لیاو" حوکمێ مەنگۆلیا و مەنشوریا و پشکەک ژ باکورێ چینێ دکر ل سەدێ دەهێ زایینی. پاشان مالباتێ "جین" هاتن و دەسهەلات گرتە دەست. د وێ سەردەمێ دا، پێنج عەشیرەتێن ب هێز ل دەشتا مەنگۆلیا هەبوون، ژ وان ژی مەغۆل و تەتار.

تیمۆجین، کو کورێ ئێک ژ سەرۆک عەشیرەتێن مەغۆلان بوو و زارۆکینیەکا ب زەحمەت دەرباز کربوو، شیا ب زیرەکیەکا سیاسی و ب هێزا سەربازی عەشیرەتێن مەغۆل و تەتاران ئێک بخیت، یێن کو بەری هینگێ هەردەم د شەڕ دا بوون. تیمۆجین رێ نەددا سەربازێن وی تالانیێ و کارێن خراب بکەن بێی دەستوورا وی، و دەستکەفتێن شەڕی ل سەر سەربازان و خێزانێن وان دابەش دکرن، نە بتنێ بۆ دەولەمەندان. ژ بەر هندێ نازناڤێ "خان" وەرگرت. ل سالا ١٢٠٦ێ، د کۆمبوونا گشتی یا عەشیرەتان دا (قۆریلتاى)، وەک "جەنگیز خان" هاتە ناساندن، کو ب رامانا "حاکمێ مەزن" یان "حاکمێ جیهانی" دهێت. مێژوونڤیس ڤێ روودانێ وەک دەستپێکا ئیمپراتۆریەتا مەغۆلی دبینن.

جەنگیز خانى هەڤالێن خۆ یێن نێزیک وەک فەرماندە د لەشکەر و پاسەوانێن خۆ یێن تایبەت و یێن مالێ دا دیار کرن. هەروەسا هێزێن خۆ ل دویڤ سیستەمێ دەهى دابەش کرن بۆ چەند یەکینەیەکا کو ژ چەند کۆمەکا پێکدهاتن، هەر کۆمەکێ ژمارەکا دیارکری یا مرۆڤان تێدا بوو؛ یەکینەیا "ئەربان" ژ کۆمێن ١٠ کەسی پێکدهات، یەکینەیا "یاغون" هەر کۆمەکا وێ ژ ١٠٠ کەسان پێکدهات، یەکینەیا "منغان" ژ ١٠٠٠ کەسان، و یەکینەیا "تۆمێن" ژ ١٠,٠٠٠ کەسان پێکدهات. هەروەسا فەرماندەییا پاسەوانێن ئیمپراتۆریەتێ دامەزراند و کرە دو پشک: پاسەوانێن رۆژێ و پاسەوانێن شەڤێ. جەنگیز خانى خەلاتێ وان کەسان دکر یێن دلسۆزى و وەفادارى بۆ وى نیشان ددا و ددانە سەر پلەیێن بلند، و پتریا وان ژ عەشیرەتێن بچووک و بێ ناڤ و دەنگ بوون بەرامبەر عەشیرەتێن دى. دهێتە زانین کو یەکینەیێن سەربازی یێن تایبەت ب ئەندامێن خێزانا جەنگیز خانى گەلەک کێمتر بوون ژ وان یەکینەیێن وى دابوونە هەڤالێن خۆ یێن نێزیک. پاشى جەنگیز خانى قانوونەکا نووی بۆ ئیمپراتۆریەتێ ڕاگەهاند ب ناڤێ «یاسا» یان «ئیخ زاساغ»، و تێدا هەر تشتەکێ گرێدایى ژیانا رۆژانە و پەیوەندیێن سیاسی یێن کۆچەران ل وى سەردەمى تۆمار کر، بۆ نموونە: قەدەغەکرنا نێچیرا ئاژەلان د وەرزێ زێدەبوونێ دا، فرۆتنا ژنان، دزینا مالێ خەلکى، و شەڕکرن د ناڤبەرا مەغۆلان بخۆ دا. جەنگیز خانى برایێ خۆ یێ ب خودانکری «شیغی خوتهوغ» کرە قاضی القضاة (سەرۆکێ دادوەران) و فەرمان پێ کر کو تۆمارەکێ بۆ کێشە و داخوازیێن دهێنە پێش چێبکەت. زێدەبارى کاروبارێن خێزانی، خوارنێ، و سەربازى، جەنگیز خانى ئازادیا ئایینى دا و پشتەڤانیا بازرگانیا ناڤخۆ و دەرڤە کر، و فەقیر و پیاوێن ئایینى ژ باجێن ل سەر وان و مالێ وان هاتینە سەپاندن پاشگەز کرن (بەخشین). ژبەر ڤان ئەگەران، گەلەک ژ موسلمان، بودی و مەسیحیێن ل مەنشوریا، باکورێ چینێ، هندستان و وڵاتێ فارس، ب دلێ خۆ چوونە د ناڤ ئیمپراتۆریەتا جەنگیز خانى دا، بەری کو دەست ب هێرشێن خۆ یێن دەرڤە بکەت ب دەمەکێ درێژ. ڤى خانى ئەلفبایا ئۆیغۆرى قەبوول کر، کو پاشى بوو بنەمایێ ئەلفبایا مەغۆلى، و فەرمان ل مامۆستایێ ئۆیغۆرى «تاتاتوانگا» کر، یێ کو د خزمەتا خانێ نایمییان دا کار دکر، کو زارۆکێن وى فێرى خویندنێ بکەت.

هەڵمەتێن سەربازى د سەردەمێ جەنگیز خانى دا 

پشتى کو ئیمپراتۆریەتا وى وەک هێزەکا مەزن دەرکەفتى، جەنگیز خان کەفتە د ناڤ ناکۆکیان دا دگەل خێزانا "جین" و خێزانا "زیا" یێن رۆژئاڤا کو حاکمێن باکورێ چینێ بوون، و ب زوویى هێرش کرە سەر وان شانشینان و خستنە ژێر دەسهەلاتا خۆ. پاشى هندەک ئالۆزى د ناڤبەرا وى و دەولەتا خوارزمى یا ب هێز دا ل سەر سنوورێن رۆژئاڤا پەیدا بوون، ئەڤ چەندە بوو ئەگەر کو خان بەرەڤ رۆژئاڤا و ئاسیا ناڤەڕاست بچیت، ل وێرێ خوارزم داگیر کر و وێران کر، و وڵاتێ "ما وراء النهر" و فارس داگیر کرن. پاشى هێرش کرە سەر کیێڤا روسی و قەوقازێ و ل سەر مۆلکێ خۆ زێدە کرن. بەری مرنا خۆ، مۆلکێ ئیمپراتۆریەتێ ل سەر کورێن خۆ دابەش کر، و ل دویڤ داب و نەریتان دەسهەلات هەر بۆ خێزانا شاهانە دمینیت کو ژ نەوەیێن وى بن تەنێ.

لووپکا گەشەکرنا ئیمپراتۆریەتێ :

دەمێ جەنگیز خان ل سالا ١٢٢٧ێ مرى، ئیمپراتۆریەتا مەغۆلى ژ ئۆقیانووسا هێمن هەتا دەریایا قەزوین درێژ دبوو، یعنى قەبارێ وێ دو جاران هێندى ئیمپراتۆریەتا رۆمانى و دەولەتێن خەلافەتا ئیسلامى بوو. پاشى د سەردەمێن دویڤ دا پتر بەرفرەهـ بوو ل ژێر دەسهەلاتا نەوەیێن وى.

داگیرکاریێن مەزن د سەردەمێ ئۆقتای خان دا :

پشتى مرنا جەنگیز خانى، "ئۆقتای خان" کو کورێ وى یێ سێیێ بوو، ل سالا ١٢٢٩ێ دەسهەلات گرتە دەست ل دویڤ وەسیەتا بابێ خۆ، و پشتى کو برایێ وى یێ بچووک "تۆلی خان" بۆ ماوێ دو سالان سەرپەرشتیا کاروبارێن ئیمپراتۆریەتێ کری، ئۆقتای بوو حاکمێ دویێ یێ ئیمپراتۆریەتێ. هەر کو چوویە سەر تەختى، سەربازێن خۆ هنارتنە دەشتێن قەبچاق دا کو گەلێن باشقیر و بولگار بێخنە ژێر دەستێ خۆ، و ب زوویى لەشکەر گەهشتە وان وڵاتان و داگیر کرن پشتى کو باشقیران هەڤپەیمانى دگەل چێکری. ل لایێ رۆژهەلاتێ ژى، لەشکەرێ مەغۆلى دەسهەلاتا ئیمپراتۆریەتێ بۆ هەمی مەنشوریا ڤەگێرا و سلالەیا "شیا" یا رۆژهەلات و تەتارێن دەریایی ژناڤبرن.

خانێ مەزن ب خۆ سەرکردایەتیا لەشکەرێ خۆ کر د هەڵمەتەکێ دا دژی خێزانا "جین"، پشتى کو وان خۆ رێکخستبوو ڤە و یەکینەیەکا مەغۆلى شکاندبوو. جەنەرال «سۆبۆتای» باژێرێ «کایفێنگ» پایتەختێ ئیمپراتۆر «وانیان شۆسۆ» داگیر کر، پشتى کو ئیمپراتۆرى فەرمانا کوشتنا نوینەرێ مەغۆلان دابوو ل سالا ١٢٣٢ێ. ب هاریکاریا خێزانا «سۆنگ»، مەغۆلان شیا ل سالا ١٢٣٤ێ ب ئێکجارى دوماهیێ ب سلالەیا جین بینن. بەلێ ئەڤ هەڤپەیمانیا درەنگ کەفتى ئاشتی د ناڤبەرا هەردوو لایان دا پەیدا نەکر، چونکى سەربازێن سۆنگى ئەو دەڤەرێن ل ژێر دەستێ وان بوون و ژ دەست دابوون ڤەگێران، و د وى دەمی دا چاڤدێرەکێ مەغۆلى کوشت. د ڤێ ماوێ دا، جەنەرال "شورمقان" یێ کو ژ لایێ ئۆقتای ڤە هاتبوو هنارتن، دوماهى ب "جەلالەدین مەنکەبەرتی" ئینا، کو دوماهى شاهێ دەولەتا خوارزمى بوو، یێ کو ل سالا ١٢٢٩ێ نێزیک ئەسفەهانێ شکەستن دابووە هێزێن مەغۆلى. پاشى بەرەڤ ئازەربایجان، جورجیا و ئەرمەنستانێ چوو و داگیر کرن. شانشینێن بچووک ل باشوورێ فارسێ ژى دەسهەلاتا مەغۆلان قەبوول کر. بزاڤا ئۆقتای خان بۆ گرتنا نیمچە دوورگەیا کۆریا سەرکەفتنەکا کێمتر هەبوو ژ هەڵمەتێن وى یێن بەری هینگێ، سەرەڕای سەرکەفتنا لەشکەرێ وى ل سەر کۆرییان، چونکى پاشایێ سلالەیا "گۆریۆ" خۆ دەستەسەر کر بەلێ پاشى دژی وان ڕابوو ڤە و سەرپەرشتێن مەغۆلى و کۆریێن لایەنگرێن وان کوشتن.

مەغول

ل سالا ١٢٣٨ێ، پشتى کو ئۆقتای ئاڤاکرنا پایتەختێ خۆ یێ نووی "قەراقۆرەم" ب دوماهى ئینا، ئیدارەیێن مەغۆلى دامەزراندن کو موسلمان و قیتایى سەرۆکایەتیا وان دکرن ل باکورێ چینێ، تورکستان، و وڵاتێ ما وراء النهر. هەروەسا چەندین سەنتەرێن دابینکرنا پێدۆڤیان و ڕێک و بان چێکرن، و ئارامى و سەقامگیرى بۆ وان گەلێن داگیرکرین دابین کر و دزى و جەردەى قەدەغە کرن. د ڤى سەردەمى دا، "شیخیخۆتگ" برایێ جەنگیز خان و "یلو شوکای" پێکڤە ئیدارەیا دەڤەرێن خۆ دکر ل ژێر دەسهەلاتا ئۆقتای خان کو هەمی کەسان رێز لێ دگرت و ژێ دترسیان. ئۆقتای بەردەوام بوو ل سەر کەرەم و دلۆڤانیا خۆ بۆ گەلى، تەنانەت پشتى مرنا برایێ وى "تۆلی" ژى، دەمێ کو گەلەک مەی ڤەدخوار، وى فەرمان کر کو ژ هەر ١٠٠ پەزەکى ئێک بهێتە سەرژێکرن و ل سەر فەقیران بهێتە دابەشکرن.

ل سالا ١٢٣٤ێ، ئۆقتای خان بڕیار دا کو هێرش بکەتە سەر ئەردێن سلالەیا سۆنگ، قەبچاق و هەڤپەیمانێن وان یێن رۆژئاڤا، و کۆرییان، چونکى وان هەمییان نوینەرێن مەغۆلان کوشتبوون. سێ لەشکەر ب سەرکردایەتیا کورێن خۆ "کۆشۆ" و "قۆتەن" و جەنەرال "شاغان" هنارتن بۆ داگیرکرنا باشوورێ چینێ. لەشکەرێن مەغۆلى شیان "شیانگیانگ"، "یانگتسی" و "سیشوان" داگیر بکەن، بەلێ نەشیان لێدانا دوماهیێ ل دوژمنێن خۆ بدەن، چونکى جەنەرالێن چینی شیان ل سالا ١٢٣٩ێ "شیانگیانگ" ڤەگێڕن، و "کۆشۆ" ژى ب نیشکەکێ ڤە مر و ئەڤ چەندە بوو ئەگەر کو لەشکەرێ مەغۆلى ل باشوورێ چینێ پەککەفتى بیت. پاشى میر "قۆتەن" هێرش کرە سەر تیبەتێ پشتى کو هێزێن وان ژ چینێ پاشەکێشە کری.

د وى دەمی دا، لەشکەرێ مەغۆلى ب سەرکردایەتیا "باتۆ خان" و شێورمەندێ وى "سۆبۆتای"، هێرش کربووە سەر وڵاتێن بولگار، ئالانی، قەبچاق، باشقیر و گەلێن دى یێن باشوورێ دەشتێن روسی. ڤى لەشکەرى بۆ جارا ئێکێ ل سالا ١٢٣٧ێ بەرەڤ ئیمارەتا "ریازانی" یا روسی چوو، و پشتى گەمارۆدانەکا سێ رۆژى و تۆپبارانەکا دژوار، شیان بچنە د ناڤ باژێرى دا و هەمی ئاکنجیێن وێ کوشتن. ل سالا ١٢٣٨ێ مەغۆلان لەشکەرێ ئیمارەتا "ڤلادیمیر" یا مەزن تێکشکاند، و پایتەختێ ئالانییان "مغاس" گرت. هەتا سالا ١٢٤٠ێ هەمی ئەردێن روسێن سلاڤى، ب کیێڤ ڤە ژى، کەفتنە دەستێ داگیرکەرێن ئاسیایی، ژبلى چەند باژێرەکێن باکورى. مەغۆلان ل فارسێ ژى، ب سەرکردایەتیا "شورمقان"، ئەو دەڤەرێن داگیرکرین گەهاندنە دەڤەرێن باتۆ خان و سۆبۆتای، و ب ڤێ چەندێ نەچار کرن کو ئەسلزادەیێن جورجى و ئەرمەنى خۆ دەستەسەر بکەن. نوینەرێ پاپا بۆ دەف خانێ مەغۆلان د بیرهاتنێن خۆ دا دەمێ د کیێڤ را دەرباز بووی ل مەها شواتا سالا ١٢٤٦ێ نڤیسیە:

«وان هێرش کرە سەر روسیا و وێرانکاریەکا مەزن ل دویڤ خۆ هێلان، باژێر و قەلات وێران کرن و مرۆڤ سەرژێ کرن. پشتى گەمارۆدانەکا درێژ چوونە د ناڤ کیێڤا پایتەختێ روسان دا و هەمی ب شێلمى (شیرى) کوشتن و کەس نەهێلان. دەمێ ئەم د وان دەڤەران را دەرباز بووین، مە ب هزاران کەلۆخ و هەستیکێن مرۆڤان دیتن کو ل سەر عەردەکێ گەلەک مەزن بەڵاڤ ببوون. کیێڤ باژێرەکێ گەلەک قەرەبالغ بوو، بەلێ نوکە ئەم چ مرۆڤان ل ڤێرێ نابینین، و یێ ب شیرى نەهاتبیتە کوشتن، وەک کۆیلە و بێگارى برینە.»

رێباز فیصل