دەست نیشان کرنا زاروکان
رێگریکرنا چێبوونا زاروکان :
دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان یان کونترۆلکرنا زێدەبوونێ، کو ب رێگریکرن ل دوگیانیێ و رێکخستنا پیتاندنێ و رێکخستنا زارۆکان ژی دهێتە نیاسین، ئەو ئامراز یان رێکن کو دهێنە بکارئینان بۆ رێگریکرن ل دوگیانیێ یان کێمکرنا دەلیڤەیێن دوگیانیێ یان زارۆکبوونێ. پلان دانان بۆ رێكێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان و دابینکرن و بکارئینانا وان ب رێکخستنا خێزانێ دهێتە ناڤکرن. پەیوەندیا سێکسی یا پاراستی، وەکی بکارئینانا کوندۆمێ زەلامان یان یێ ژنان، دشێت هاریکار بیت د پاراستنێ ژ وان نەخۆشیێن ب رێکا سێکسی ڤە دگوهێزن. رێکێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان ژ مێژە دهێنە بکارئینان، بەلێ رێکێن ب مفاتر و پاراستی هەتا سەدێ بیستێ پەیدا نەببوون. هندەک کەلتوور هەول ددەن بکارئینانا رێکێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان کێم بکەن، چونکی وەک تشتەکێ نەخواستی ژ لایێ رەوشتی یان سیاسی یان ئایینی ڤە دبینن.
 |
| خێزان |
نەزۆککرن ب بکارترین رێکا دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان دهێتە هەژمارتن، ئەو ژی ب رێکا بڕینا بۆریێن تۆڤی ل دەڤ زەلامان و گرێدانا بۆریێن فالوب ل دەڤ ژنان، زێدەباری لۆلەبا رەحمی و رێکێن رێگریکرن ل دوگیانیێ یێن بن پیستی. ل دویڤ ڤان رێکان، رێکێن هۆرمۆنی بۆ رێگریکرن ل دوگیانیێ پەیدا بوون، ژ وان ژی حەبکێن رێگریکرنێ و لەزگەیێن پیستی و بازنێ زێدەکی و دەرزیێن هۆرمۆنی. بەلێ ئەو رێکێن کو مفا ل سەر کێمترە، رێگرێن فیزیکی دگرنە خۆ وەکی کوندۆمێ زەلامان و دیوارێ زێدەکی و ئیسفەنجا زێدەکی و رێکێن هایداربوون ژ دەمێ پیتاندنێ. کێمترین رێکێن ب مفاتر ژی بکارئینانا ماددەیێن کوژەکێن تۆڤی و رێکا ڤەکێشانێ نە، کو زەلام بەری ئاڤهاتنێ ئەندامێ خۆ یێ نێرینە دکێشیتە دەرێ. سەرەرای مفایێ مەزن یێ نەزۆککرنێ، بەلێ ئەو یا هەمیشەیی یە و ئەو کەسێ ڤێ نشتەگەریێ دکەت نەشێت ئێدی زارۆکان بینیت، ل دەمەکێ کو مفا و کارێ زۆربەیا رێکێن دی دێ راوەستیت هەر ژ وێ گاڤا بکارئینانا وان دهێتە بڕین. رێکێن رێگریکرن ل دوگیانیێ یێن تەنگاڤیان دشێن رێگریێ ل دوگیانیێ بکەن د چەند رۆژێن کێم یێن دویڤ پەیوەندیا سێکسی یا نەپاراستی دا. هندەک کەس دویرکەفتنێ ژ پەیوەندیا سێکسی وەک رێکا دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان دبینن، بەلێ پێگەهاندنا سێکسی ب تنێ ب رێکا دویرکەفتنێ دشێت رێژەیا دوگیانیێ ل دەڤ نۆجەوانان زێدە بکەت ئەگەر پێگەهاندن هایدارکرنێ ل سەر رێکێن رێگریکرن ل دوگیانیێ ب خۆ ڤە نەگریت.
دوگیانی د ژیێ نۆجەوانیێ دا ئەنجامێن ب مەترسیتر ل دویڤ خۆ دئینیت. پێگەهاندنا سێکسی یا گشتی و دابینکرنا رێکێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان، کار دکەن بۆ کێمکرنا رێژەیا دوگیانیێن نەخواستی د ڤی ژیێ دا. سەرەرای کو گەنج دشێن هەمی رێکێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان بکاربینن، بەلێ ئەو رێکێن کو دهێنە لادان و مفا بۆ دەمەکێ درێژ دمینیت وەکی چاندنێن بن پیستی یان لۆلەبێن رەحمی یان بازنێن زێدەکی، رێکێن ب مفانە بۆ کێمکرنا رێژەیا دوگیانیێ د ژیێ نۆجەوانیێ دا. دوگیانی دشێت ل دەڤ وان ژنێن شیرێ سروشتی نادەنە زارۆکێن خۆ پەیدا ببیت هەر پشتی چار یان شەش حەفتییان ژ زارۆکبوونێ. هندەک رێکێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان هەنە کو دشێن هەر پشتی زارۆکبوونێ دەست پێ بکەن، ل دەمەکێ هندەکێن دی پێدڤی ب چاڤەرێکرنێ نە بۆ دەمێ شەش هەیڤان. و باشترە ب تنێ رێکێن پرۆجێستین بهێنە بکارئینان ل شوینا حەبکێن رێگریکرنێ یێن تێکەل بۆ وان ژنێن شیرێ سروشتی ددەن. ئامۆژگاری دهێتە کرن کو ئەو ژنێن گەهشتینە ژیێ بێئۆمێدیێ بەردەوام بن ل سەر بکارئینانا رێکێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان بۆ دەمێ سالەکێ پشتی دوماهیک سوێرا مەهانە.
ل وەلاتێن پێشکەفتی، نێزیکی ٢٢٢ ملیۆن ژنێن کو دڤێن خۆ ژ دوگیانیێ بپارێزن رێکێن سەردەمانە یێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان بکار نائینن. بەلێ بکارئینانا رێکێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان ب گشتی ل وەلاتێن پێشکەفتی رێژەیا مرنا دایکان د دەمێ دوگیانیێ دا ب رێژەیا ٤٠٪ کێم کریە (ئانکو رزگاربوونا نێزیکی ٢٧،٠٠٠ دایکان ژ مرنێ ل سالا ٢٠٠٨ێ). و دبوو ئەڤ رێژەیە بگەهیتە ٧٠٪ ئەگەر هەمی داخواز ل سەر رێکێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان هاتبانە دابینکرن. رێکێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان دشێن ئەنجامێن زارۆکبوونێ ل دەڤ ژنێن پێگەهشتی باشتر بکەن و دەلیڤەیێن مان ل ژیانێ بۆ زارۆکێن نویبووی زێدە بکەن. هەر چەند بکارئینانا رێکێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان ل دەڤ ژنان ل جیهانا پێشکەفتی زێدە ببیت، ئاستێ داهاتی و بارێ ساخلەمیێ ب کێشا لەشی ڤە دێ باشتر لێ هێت، زێدەباری باشتربوونا ئاستێ خواندنێ و ساخلەمیێ بۆ زارۆکێن وان. بکارئینانا رێکێن دیارکرنا زێدەبوونا زارۆکان هاریکارە بۆ بلندکرنا گەشەیا ئابووری، چونکی هەژمارا زارۆکێن پێدڤی ب خودانکرنێ کێم دبیت، و هەژمارەکا زێدەتر یا ژنان پشکداریێ د هێزا کار دا دکەن، زێدەباری کێمکرنا مەزاختنا ژێدەرێن کێم.
رێکێن وێ :
رێکێن رێگریێ ل دوگیانیێ پێکدهێن ژ رێکێن بەربەست، هورمۆنی، لۆلەبێن رەحمێ، تەعقیم و رێکێن رەفتاری؛ ئەڤە ئەو رێکێن کو بەری یان د دەمێ پەیوەندییا سێکسی دا دهێنە بکارئینان. د هەمان دەم دا، رێکێن رێگریێ یێن بلەز دشێن پشتی چەند رۆژان ژ پەیوەندییا سێکسی بهێنە بکارئینان. ب گشتی کارابوونا رێکێن رێگریێ ب رێژەیا سەدێ یا وان ژنێن کو د سالا ئێکێ یا بکارئینانێ دا دوگیان دبن دهێتە دیارکرن. هندەک جاران ژی، ب رێژەیا سەرنەگرتنێ د درێژاهییا ژیانێ دا دهێتە دیارکرن بۆ وان رێکێن کارابوونا وان گەلەک بلند، وەک نشتەگەرییا گرێدانا بۆریێن فالۆبی.
کاراترین رێک ئەون یێن کو بۆ دەمەکێ درێژ کار دکەن و پێدڤی ب سەرەدانا بەردەوام بۆ سەنتەرێن ساخلەمیێ نینە. رێژەیا سەرنەگرتنا رێکێن تەعقیما نشتەگەری، چاندنا بن پیستی، و لۆلەبێن رەحمێ، کێمترە ژ 1% د سالا ئێکێ یا بکارئینانێ دا. لێ حەب، لەزگە، بازنێن هورمۆنی، و رێکا رێگریێ ب شیردانیێ، دشێن رێژەیا سەرنەگرتنا وان کێمتر بیت ژ 1% د سالا ئێکێ دا (یان د شەش مەهێن دەستپێکێ دا بۆ رێکا شیردانیێ) ئەگەر ب دروستی بهێنە بکارئینان. رێژەیا سەرنەگرتنێ د سالا ئێکێ دا ب شێوەیەکێ بەرچاڤ بلند دبیت د دەمێ بکارئینانا ئاسایی دا، کو دناڤبەرا 3-9% دایە، و ئەڤە ژی ژ ئەگەرێ بکارئینانا خەلەت دهێت. رێژەیا سەرنەگرتنا رێکێن دی رەنگە بلندتر بیت د سالا ئێکێ دا تەنانەت ئەگەر ب باشترین شێوە ژی بهێنە بکارئینان، وەک ئاگەهداری ژ دەمێن پیتاندنێ ل دەف ژنێ، بکارئینانا کاندۆمێن زەلامان، کاندۆمێن ژنان، و ماددەیێن کوژەکێن سپێرمان.
سەرەرای کو هەمی رێکێن رێگریێ ل دوگیانیێ کاریگەریێن وان یێن نەرێنی هەنە، لێ مەترسیێن وان کێمترن ژ وان مەترسیێن کو دوگیانی رەنگە پەیدا بکەت. پشتی راوەستاندن یان لادانا گەلەک ژ رێکێن رێگریێ، ژ وان ژی حەبێن دەڤی، لۆلەب، چاندن، و دەرزی، رێژەیا پەیدابوونا دوگیانیێ د سالا دویڤ دا ل دەف وان ژنێن ئەڤ رێکە بکارئیناین، وەکی رێژەیا وان ژنانە یێن کو چ رێکێن رێگریێ بکارنەئیناین.
هندەک جۆرێن رێکێن رێگریێ پێدڤی ب پشکنینێن بەرفەرهتر هەنە بەری بکارئینانێ ژ لایێ وان ژنێن کو کێشەیێن ساخلەمی یێن دیارکری هەی. لێ بۆ وان ژنێن کو چ کێشەیێن وەسا نینن، دهێتە چاڤەرێکرن کو پێدڤی ب پشکنینا پزیشکی نەبن بەری بکارئینانا گەلەک ژ رێکێن رێگریێ، ژ وان ژی حەبێن رێگریێ، دەرزی، چاندن، و کاندۆمێن ژنان. ب تایبەتی، دیارە کو پشکنینا حەوزێ یان پشکنینا مەمکی یان پشکنینێن خوینێ یێن کو بەری دەستپێکرنا حەبێن رێگریێ دهێنە کرن، چ کاریگەری ل سەر ئەنجامان نینە، لەوما ئەڤ پشکنینە نە پێدڤی نە. هەروەسا دهێتە زانین کو رێکخراوا ساخلەمییا جیهانی ل سالا 2009 لیستەکا هویر ب پیوەرێن پزیشکی یێن قەبوولکری بۆ هەر ئێک ژ رێکێن رێگریێ بەلاڤکریە.
رێکێن هورمۆنی :
رێکێن هورمۆنی کار دکەن بۆ رێگریێ ل هێلکەدانان و پیتاندنێ. ئەڤ رێکە ب چەندین شێوەیێن جودا بەردەستن، ژ وان ژی حەبێن دەڤی، چاندنا بن پیستی، دەرزیێن رێگریێ، لەزگە، لۆلەبێن رەحمێ و بازنێ زێدەکی. رێکێن هورمۆنی د نوکە دا ب تنێ بۆ ژنان بەردەستن. رێکێن دەڤی یێن رێگریێ دو جۆرن: حەبێن تێکەل و حەبێن کو ب تنێ پرۆجێستۆجین تێدا هەیە. بکارئینانا وان د دەمێ دوگیانیێ دا نابیتە ئەگەرێ زێدەبوونا مەترسییا ژ دەستدانا کۆرپەلەی یان پەیدابوونا کێماسیێن زکماکی د کۆرپەلەی دا.
رێکێن تێکەل
رێکێن هورمۆنی یێن تێکەل دبنە ئەگەرێ بلندبوونا کێم د مەترسییا مەینا خوینێ د دەماران دا؛ لێ ئەڤ رێژەیە هەر کێمترە ژ وێ رێژەیا د دەمێ دوگیانیێ دا پەیدا دبیت. ژبەر ڤێ مەترسیێ، ئەڤ رێکە ناهێنە پێشنیارکرن بۆ وان ژنێن جگارەکێش یێن ژیێ وان ژ 35 سالیێ پتر بیت. کاریگەرییا ڤان رێگرییان ل سەر ئارەزوویا سێکسی جودایە، ل دەف هندەک ژنان زێدە دبیت یان کێم دبیت، لێ ل دەف زۆربەیا وان ناگهۆریت. حەبێن تێکەل مەترسییا تووشبوون ب شێرپەنجەیا هێلکەدانێ و شێرپەنجەیا ناڤپۆشێ رەحمێ کێم دکەن، لێ چ کاریگەری ل سەر ئەگەرێن تووشبوون ب شێرپەنجەیا مەمکی نینە. ئەڤ حەبە گەلەک جاران رێژەیا خوینبەربوونا هەەیانە و ئیشانا زکچوونا ب ئێش کێم دکەن.
ئەو ژەمێن کێم یێن ئیسترۆجینی یێن د بازنێن زێدەکی دا هەی، رەنگە ئەگەرێ هەستکرن ب ئێشانا مەمکان، دلرابوون و سەرئێشانێ کێم بکەن، یێن کو دگەل بکارئینانا وان رێکان دهێن کو ژەمێن بلندتر یێن ئیسترۆجینی تێدا هەنە.
پرۆجێستین
حەبێن کو ب تنێ پرۆجێستین تێدا هەیە، دگەل دەرزی و لۆلەبێن رەحمێ، نابنە ئەگەرێ زێدەبوونا مەترسییا مەینا خوینێ، لەوما دشێن ژ لایێ وان ژنان ڤە بهێنە بکارئینان یێن کو بەری نوکە تووشی مەینا خوینێ بووین. لێ ئەوێن بەری نوکە تووشی مەینا خوینێ د دەمارێن سەرەکی دا بووین، پێدڤیە رێکێن نە هورمۆنی بکاربینن، یان رێکەکا کو ب تنێ پرۆجێستین تێدا بیت بێی جۆرێ دەرزیێ. حەبێن پرۆجێستین ب تنێ رەنگە نیشانێن ب ئێش یێن هەەیانە سڤک بکەن، هەروەسا دشێن ب دەستەبەر ژ لایێ ژنێن شیردەر ڤە بهێنە بکارئینان، چونکی کاریگەریێ ل سەر پەیدابوونا شیری ناکەن. لێ رەنگە خوینبەربوونەکا نە رێک و پێک پەیدا ببیت دگەل بکارئینانا رێکێن پرۆجێستین ب تنێ، و هندەک ژنان دیارکریە کو ل دەمێ بکارئینانێ خوینا هەەیانە ل دەف وان راوەستایە. پێکهاتەیێن پرۆجێستینی وەک دروسپیرینۆن و دیسۆجێستریل کاریگەریێن لاوەکی یێن ئەندرۆجینی کێم دکەن، لێ مەترسییا مەینا خوینێ زێدە دکەن، لەوما ئەڤە نە بژاردەیەکا باشە. هەروەسا چ رێککەفتن ل سەر رێژەیا سەرنەگرتنا ستاندارد د سالا ئێکێ دا بۆ بکارئینانا پرۆجێستینا دەرزی، دیپۆ-پرۆڤێرا، نینە، کو دناڤبەرا کێمتر ژ 1% دایە.
بوچونا خو لسەر بابەتی بدە