صدر الاعظم یان سەدرێ مەزن
وەزیرێ بلند د دەولەتا ئوسمانی دا :
سەدرێ ئەعزەم (کۆم: سەدرێن ئەعزەم) بلندترین پلە بوو ل بن دەستێ سولتانی کو دەستهەلاتەکا رەها هەبوو، و ئەو بوو یێ مۆرا سولتانەتێ ل دەف. بتنێ مافێ سولتانی بوو وی دانیت یان لادەت. جڤینێن وەزیران ل دەولەتا عوسمانی ب فەرمانا وی دهاتنە کرن دا کو ئاگەهداری کاروبارێن دەولەتێ بن، و ل کۆچکا بابێ عالی (کۆچکا تۆپکاپی) کۆم دبوون. هەروەسا هەمی نڤیسینگێن وەزیران دگەل سەدرێ ئەعزەم ل بابێ عالی بوون. ناڤێ "وەزیرێ ئێکێ" یان "وەزیرێ ئەعزەم" ناڤەکێ فەرمی یە ب زمانێ ئۆردۆ بۆ سەرۆک وەزیرێن پاکستانێ دهێتە گۆتن.
ل دەستپێکا دەولەتا عوسمانی، ناڤێ "وەزیر" دهاتە بکارئینان. ئێکەم کەسێ ناڤێ سەدرێ ئەعزەم لێ هاتیە کرن، وەزیر خەلیل پاشا شەندەرلیێ مەزن بوو، وەزیرێ سولتان مورادێ ئێکێ. مەرەم ژ ڤی ناڤێ نوو ئەوە بوو کو هەلگرێ مۆرا سولتانی ژ وەزیرێن دی جودا بکەن. پاشان ناڤێ نوو «سەدرێ ئەعزەم» هێدی هێدی جهێ ناڤێ کەڤن «وەزیرێ ئەعزەم» گرت، هەرچەندە هەردوو هەمان رامان و پلە بوون.
د درێژاهیا دیرۆکا عوسمانی دا، چەندین ناڤێن دی بۆ سەدرێ ئەعزەم پەیدا بوون وەک: سەدرێ عالی، وەکێلێ رەها، خودانێ دەولەتێ، سەردارێ ئەکرەم، سەردارێ ئەعزەم و زاتێ عالی؛ ئەڤە هەمی نیشانا وێ چەندێ بوون کو سولتانێن ئالێ عوسمان دخواستن سەدرێ ئەعزەم خودان پایە و رێزەکا گەلەک مەزن بیت.
 |
| نیشانا سەدرێ ئەعزەمێ عوسمانی |
سولتان محەمەدێ دویێ (فاتح) ئەو کەس بوو یێ کو پلەیا سەدرێ ئەعزەم گەهاندیە ئاستەکێ بلند کو ببیتە گرنگترین پیاو د دەولەتا عوسمانی دا پشتی سولتانی. ئەڤ چەندە د بەندێ ئێکێ یێ یاسایا دەولەتێ «قانون نامه» دا دیار دبیت کو محەمەدێ دویێ دانابوو، و تێدا هاتیە: «بلا ل دەستپێکێ بهێتە زانین کو سەدرێ ئەعزەم سەرۆکێ وەزیر و میرانە. ئەو ژ هەمیان مەزنترە، و خودانێ دەستهەلاتا رەهایە د برێڤەبرنا کاروبارێن دەولەتێ دا. لێ یێ بەرپرس ژ مال و مۆلکێن من دەفتەردارە، بەس سەدرێ ئەعزەم سەرۆکێ وی یە ژی. سەدرێ ئەعزەم د هەمی لڤین و روینشتن و رابوونا خۆ دا، مافێ پێشینەیێ (پێشیێ) ل سەر هەمی فەرمانبەرێن دەولەتێ هەیە.»
هەروەسا د هەمان یاسادا هاتیە: «چ کەس، حەتا وەزیرێن دی ژی، ماف نینە دەستێ خۆ وەربدەنە پەیوەندیا سەدرێ ئەعزەم دگەل سولتانی یان ئەو بڕیارێن نهێنی یێن ئەو ددەت». هەروەک سولتانی، سەدرێ ئەعزەم ژی -ل دویف سیستەمێ تەشریفاتێن عوسمانی- د رۆژێن دیارکری یێن حەفتیێ دا پێشوازیا فەرمانبەرێن کۆچکێ و دەولەتێ دکر، و دناڤ خەلکی دا ژی دەرنەدکەفت مەگەر دگەل پاسەوان و پیاوێن خۆ یێن مەزن نەبیت.
ل سەردەمێ بنەمالا کۆپروڵۆ (١٦٥٦-١٧٠٣)، زنجیرەکا سەدرێن ئەعزەم یێن ب هێز حوکمێ دەولەتا عوسمانی کر. ژ نیشانێن وی سەردەمی: لاوازیا سولتانان ب شێوەیەکێ رێژەیی و زێدەبوونا نامەرکەزیەتێ د دەستهەلاتێ دا، ب رێکا کێمکرنا دەستهەلاتا رەها یا حکومەتێ و دانا دەستهەلاتێن زێدەتر بۆ لایەنێن خوارتر.
پشتی سەردەمێ "تەنزیمات" ل دەولەتا عوسمانی د چەرخێ نۆزدێ دا، پلەیا سەدرێ ئەعزەم رۆلەکێ مەزنتر دگێڕا ژ یێ سەرۆک وەزیران د پاشایەتیێن رۆژئاڤایی یێن وی سەردەمی دا.
ل وەلاتێ مەغربێ (مەغربا ئەقسا)، ناڤێ سەدرێ ئەعزەم د حکومەتا "مەخزەن" دا ل دوماهیا چەرخێ نۆزدێ پەیدا بوو. ئەڤ ناڤە ب شێوەیەکێ فەرمی ل گەل هاتنا پاراستنا فەرەنسی (ئینتیداب) دیار بوو، دەمێ محەمەد ئەلمەقری وەک دوماهیک کەس ڤی ناڤی هەلگریت هاتە دەستنیشانکرن.
بوچونا خو لسەر بابەتی بدە