تیورا ئەتومی

 

تیۆرا ئەتۆمی :

تیۆرا ئەتۆمی د مۆدێلا خۆ یا نوکە دا ژ ناوکەکا چڕیا وێ گەلەک بلند پێکدهێت، کو "عەورەکێ" ئەگەرێ یێ ئەلەکترۆنان ل دۆرێ هەیە. تیۆرا ئەتۆمی تیۆرەکا زانستییە ل دۆر سروشتێ ماددەی، و دبێژیت کو ماددە ژ یەکەیێن ژێکجودا پێکدهێت کو دبێژنێ "ئەتۆم". تیۆرا ئەتۆمی وەک تێگەهەکێ فەلسەفی ل یۆنانا کەڤن دەستپێکر و ل دەسپێکا سەدێ نۆزدێ چو د ناڤ بوارێ زانستی دا، دەما کو دیتنێن د بوارێ کیمیایێ دا دیارکری کو ماددە وەسا رەفتارێ دکەت هەر وەکی ژ ئەتۆمان پێکدهێت.

پەیڤا "ئەتۆم" (Atom) د زمانێ ئینگلیزی دا ژ پەیڤا یۆنانی یا کەڤن "Atoms" هاتییە کو ب رامانا "نەهێتە پارچەکرن" دهێت. کیمیازانێن سەدێ نۆزدێ دەست ب بکارئینانا ڤی زاراوەی کر دگەل زێدەبوونا ژمارا رەگەزێن کیمیایی یێن هاتینە دیتن، کو وەک یەکەیێن ماددەی یێن نەهێنە کێمکرن دهاتنە نیاسین. هەرچەندە ئەڤ زاراوەیە ل دەسپێکا سەدێ بیستێ ب شێوەیەکێ بەرچاڤ دیار بوو، ب رێیا تاقیکرنێن جودا یێن کارۆمۆگناتیسی و چالاکیا تیشکدەر، فیزیازانان دیت کو ئەو "ئەتۆما نەهێتە پارچەکرن" ژ کۆمەکا تەنۆلکان پێکدهێت (ب تایبەتی ئەلەکترۆن، پرۆتۆن و نێوترۆن) کو دشێن ژ ئێک جودا بژین. د راستی دا، د هندەک ژینگەهـ و بارودۆخێن دژوار دا وەک ستێرێن نێوترۆنی، کو پلەیا گەرمێ و فشار گەلەک بلندن، ئەتۆم هەر دروست نابن. پشتی کو هاتە زانین کو ئەتۆم یەکەیەکا دهێتە پارچەکرنە، فیزیازانان زاراوێ "تەنۆلکێن سەرەتایی" داهێنان بۆ وەسفکرنا وان پشکێن ئەتۆمێ یێن کو ناهێنە پارچەکرن یان ژناڤبرن. زانستێ فیزیایا تەنۆلکان ل سەر تەنۆلکێن بن-ئەتۆمی دکۆلیت، و فیزیازان د ڤی بواری دا هیڤیدارن سروشتێ بنەڕەتی یێ راستی یێ ماددەی ئاشکەرا بکەن.

مۆدێلا تیۆری یا نوکە یا ئەتۆمی ژ ناوکەکا چڕ پێکدهێت کو ب عەورەکێ ئەلەکترۆنان یێ ب شێوەیەکێ ئەگەری بەلاڤبووی هاتییە دەورپێچکرن.

دیرۆک :

ئەتۆمییا فەلسەفی :

ئەو هزرە کو ماددە ژ یەکەیێن ژێکجودا دروست بوویە هزرەکا گەلەک کەڤنە، و د گەلەک کەلتوورێن کەڤن دا وەک یۆنان و هندستانێ پەیدا بوویە. ب هەر حال، ئەڤ هزرە د ناڤ بیرکرنا فەلسەفی و ئایینی دا دیار بوون ل شوینا بەلگە و تاقیکرنان، ژبەر هندێ ژی ئەڤان هزران قەناعەت ب هەموو کەسان نەئینا، و ئەتۆمییەت وەک ئێک ژ تیۆرێن هەڤڕک بۆ راڤەکرنا سروشتێ ماددەی ما. زانایان ئەتۆمییەت پەسەند نەکر هەتا سەدێ نۆزدێ، دەما کو دیتنێن کیمیایی دیار بووین کو دشیان ب سادەیی ب رێیا تێگەهێ ئەتۆمان بهێنە راڤەکرن.

جون دالتون :

ل دوماهیا سەدێ هەژدێ دوو یاسا ل دۆر کارلێکرنێن کیمیایی دیار بوون بێی کو ئاماژێ ب هزرا تیۆرا ئەتۆمی بکەن. یا ئێکێ یاسایا پاراستنا بارستەی بوو کو "ئەنتوان لافوازییە" ل سالا ١٧٨٩ێ دانا، کو دبێژیت بارستێ گشتی د کارلێکرنەکا کیمیایی دا ب جێگیری دمینیت (واتە کۆما بارستێ ماددەیێن کارلێکریکەر یەکسانە ب کۆما بارستێ ماددەیێن بەرهەم هاتین). یا دووێ ژی یاسایا رێژەیێن جێگیر بوو، کو بۆ جارا ئێکێ ل سەر دەستێ کیمیازانێ فەرەنسی "جۆزێف لویس پرۆست" ل سالا ١٧٩٩ێ هاتە سەلماندن، ئەڤ یاسایە دبێژیت کو ئەگەر ئاڤێتەیەک (مرکب) بۆ رەگەزێن وێ یێن سەرەکی بهێتە جوداکرن، ئەڤ رەگەزە هەر دەم هەمان رێژەیان وەردگرن، بێی کو تەماشەی بڕ یان ژێدەرێ ماددەیێ بنەڕەتی بهێتە کرن.

جون دالتون ل سەر ڤان یاسایان کۆلی و یاسایا رێژەیێن جودا (Multiple Proportions) پێشئێخست، کو دبێژیت ئەگەر دوو رەگەز بگەهنە ئێک بۆ دروستکرنا چەند ئاڤێتەیان، رێژەیا د ناڤبەرا بارستێن جودا یێن رەگەزەکێ کو دگەل بارستەکێ جێگیر ژ رەگەزێ دی دبنە ئێک، دێ بیتە رێژەیەکا ژمارەیی یا دروست و سادە. بۆ نموونە، پرۆست ئۆکسیدێن قەلعی (Tin oxides) کۆلین و دیت کو بارستێ وان یان ٨٨.١٪ قەلعی و ١١.٩٪ ئۆکسجینە، یان ژی ٧٨.٧٪ قەلعی و ٢١.٣٪ ئۆکسجینە. دالتون تێبینی کر کو ژ ڤان رێژەیان، ١٠٠ گرامێن قەلعی دێ دگەل ١٣.٥ گرام یان ٢٧ گرامێن ئۆکسجینێ بنە ئێک، کو رێژەیا ١٣.٥ و ٢٧ دکەتە ١:٢. دالتون دیت کو تیۆرا ئەتۆمی یا ماددەی دشێت ڤی مۆدێلێ کیمیایی ب جوانی راڤە بکەت؛ د حالەتێ ئۆکسیدێن قەلعی دا، ئێک ئەتۆما قەلعی دێ دگەل ئێک یان دوو ئەتۆمێن ئۆکسجینێ بیتە ئێک.

دالتون باوەر دکر کو تیۆرا ئەتۆمی دشێت ئەگەرێ مێژتنا گازێن جودا ژ لایێ ئاڤێ ڤە ب رێژەیێن جودا راڤە بکەت، بۆ نموونە وی دیت کو ئاڤ دوانە ئۆکسیدێ کاربۆنی باشتر د مێژیت ژ گزا نایترۆجینێ. دالتون وەسا دانا کو ئەگەرێ ڤێ رەفتارێ ڤەدگەڕیت بۆ جوداهیا بارستە و تێکەلا گەردێن (molecules) گازێ، زێدەباری کو گەردێن دوانە ئۆکسیدێ کاربۆنی گرنتر و مەزنترن ژ گەردێن نایترۆجینێ.

دالتون پێشنیار کر کو هەر رەگەزەکێ کیمیایی ژ ئەتۆمێن جۆرەکێ تایبەت و بێوێنە پێکدهێت، و هەرچەندە ئەڤ ئەتۆمە ناهێنە ژناڤبرن یان گوهۆڕین ب رێیێن کیمیایی، بەلێ دشێن بگەهنە ئێک و پێکهاتەیێن ئاڵۆزتر (ئاڤێتەیێن کیمیایی) دروست بکەن. ئەڤە ئێکەم تیۆرا زانستی یا راستی بوو ل دۆر ئەتۆمێ، کو دالتون ب رێیا تاقیکرنان گەهشتە ئەنجامێن خۆ.

ل سالا ١٨٠٣ێ دالتۆنی ب ئاخفتن لیستا خۆ یا ئێکێ یا کێشێن ئەتۆمی یێن رێژەیی بۆ هندەک ماددان پێشکێش کر. ئەڤ لاپەرە ل سالا ١٨٠٥ێ هاتە بەلاڤکرن، بەلێ وی ب دروستی بەحسێ چەوانیا ب دەستخستنا وان ژماران نەکر. بۆ جارا ئێکێ ل سالا ١٨٠٧ێ رێکا هەژمارکرنێ ژ لایێ هەڤالێ وی تۆماس تۆمسۆن ڤە د پەرتۆکا سیستەمێ کیمیایێ دا د چاپا سێیێ دا هاتە دیارکرن. ل دوماهیێ دالتۆنی هەژمارکرنەکا تەمام د پەرتۆکا خۆ دا ب ناڤێ سیستەمەکێ نوی بۆ فەلسەفا کیمیایی د ناڤبەرا سالێن ١٨٠٨ و ١٨١٠ێ دا بەلاڤکر.

گەردیلە و گەردێن جودا جودا وەک د دیارن د پەرتووکا جون دالتونی دا «سیستەمەکێ نوی یێ فەلسەفا کیمیایی» سالا ١٨٠٨

دالتۆنی کێشێن ئەتۆمی ل سەر بنەمایێ رێژەیا کێشێ دەمێ دگەل ئەتۆما هایدرۆجینێ دبنە ئێک خەملاندن، کو هایدرۆجین وەک یەکەکا پیڤانێ دهاتە هەژمارکرن. هەرچەندە دالتۆنی هزر نەدکر کو ئەتۆمێن هندەک توخمان ب شێوەیێ گەرد دبنە ئێک، بۆ نموونە ئۆکسجینا پاقژ ب شێوەیێ گەردێن ئۆکسجینێ هەیە کو هەر ئێک ژ دوو ئەتۆمان پێکدهێت. دالتۆنی ب شێوەیەکێ شاش هزر دکر کو سادەترین ئاوێتە د ناڤبەرا هەر دوو توخمان دا هەر دەم ئەو ئاوێتەیە یێ ژ ئێک ئەتۆما هەر ئێک ژ وان پێکدهێت (لەوما وی هزر دکر کو HO سادەترە ژ H2O). زێدەباری خرابیا ئامیرێن وی و کێماسی د ئەنجامێن وی دا، بۆ نموونە ل سالا ١٨٠٣ێ وی هزر دکر کو ئەتۆمێن ئۆکسجینێ ٥.٥ جاران گرانترن ژ ئەتۆمێن هایدرۆجینێ، چونکی وی د ئاڤێ دا ٥.٥ گرامێن ئۆکسجینێ بەرامبەر هەر ١ گرامەکا هایدرۆجینێ پیڤابوون و هەروەسا هزر دکر کو فورمولا ئاڤێ HO یە. ل سالا ١٨٠٦ێ دالتۆنی ژمارێن باشتر ب کارئینان، و گەهشتە وێ چەندێ کو کێشا ئەتۆمی یا ئۆکسجینێ ٧ جاران گرانترە ژ هایدرۆجینێ ل شوینا ٥.٥، و ئەڤ کێشە بۆ مانا ژیانا خۆ ب کارئینا، د دەمەکێ دا کەسێن دی یێن د وی سەردەمی دا گەهشتنە وێ چەندێ کو ئەتۆما ئۆکسجینێ دڤێت ٨ جاران گرانتر بیت ژ ئەتۆما هایدرۆجینێ ئەگەر فورمولا دالتۆنی بۆ گەردێ ئاڤێ HO بیت، یان دڤێت ١٦ جاران گرانتر بیت ئەگەر فورمولا نوکە H2O بیت.

ئەڤۆگادرۆ :

ئەمیدیۆ ئەڤۆگادرۆ کێماسیا د تیۆریا دالتۆنی دا ژ لایێ پرەنسیپی ڤە ل سالا ١٨١١ێ راستکر. ئەڤۆگادرۆ پێشنیار کر کو قەبارەیەکێ یەکسان ژ هەر دوو گازان د هەمان پلەیا گەرمێ و پەستانێ دا، وی دەمی دێ هەمان ژمارەیا گەردان تێدا بیت (ب واتایەکا دی، کێشا گەردێن گازێ کار ل سەر وی قەبارەی ناکەت یێ گاز دگریت). ئەڤی یاسایی رێ دا ئەڤۆگادرۆ کو سروشتێ ئەتۆمی یێ دووئی یێ گەلەک گازان دەستنیشان بکەت ب رێکا خواندنا وان قەبارەیێن کارلێک دگەل دا کری، بۆ نموونە ٢ لیترێن هایدرۆجینێ کارلێکێ دگەل لیترەکا ئۆکسجینێ دکەن بۆ بەرهەمئینانا دوو لیترێن گازی ژ هەلما ئاڤێ (د پەستان و پلەیا گەرمیا جێگیر دا)، و ئەڤە وێ چەندێ دگەهینیت کو ئێک گەردێ ئۆکسجینێ دهێتە پارچەکرن بۆ دوو گەردان ژ بۆ دروستکرنا دوو گەردێن ئاڤێ. ب ڤی رەنگی ئەڤۆگادرۆ شیا خەملاندنێن دروستتر بۆ کێشا ئەتۆمی یا ئۆکسجینێ و توخمێن دی پێشکێش بکەت، و شیا ب شێوەیەکێ روون جوداهیێ د ناڤبەرا گەرد و ئەتۆمان دا بکەت.

لڤینا براونی :

ل سالا ١٨٢٧ێ، زانایێ رووەکان یێ بریتانی رۆبێرت براون تێبینی کر کو تۆزا گولان د ناڤ ئاڤێ دا بەردەوام د لڤینێ دانە بێی ئەگەرەکێ دیار. ئەینشتاینی ئەڤ لڤینە ل سالا ١٩٠٥ێ ل سەر وێ چەندێ لێکدا کو ئەڤە ژ ئەنجامێ گەردێن ئاڤێ یە یێن کو بەردەوام ل تۆزا گولان ددەن، و مۆدێلەکێ بیرکاری یێ گریمانەیی بۆ وەسفکرنا لڤینێ دانا. دروستیا ڤی مۆدێلی ب رێکا تاقیکرنێ ل سالا ١٩٠٨ێ ژ لایێ فیزیازانێ فەرەنسی جان پێرین ڤە هاتە سەلماندن. لڤینا براونی بەلگەیەکێ زێدەتر دا ل سەر دروستیا تیۆریا تەنۆلکان.

دیتنا تەنۆلکێن بن ئەتۆمی :

تیشکێن کاتۆدی (شین) ژ کاتۆدی دەردکەڤن، و ب رێکا کونان دبنە تیشک، پاشان ب دەربازبوونا وان د ناڤبەرا دوو تەختێن کارەبێ دا لاددەن

هزر ل سەر وێ چەندێ بوو کو ئەتۆم بچووکترین پارچێن ماددەی نە هەتا سالا ١٨٩٧ێ، دەمێ جۆزێف تۆمسۆنی ئەلەکترۆن دیت ب رێکا کارێ خۆ ل سەر تیشکێن کاتۆدی.

بۆرییا کروکس ژ دەفرەکا شووشەیی یا گرتى پێکدهێت کو دوو جەمسەرێن کارەبێ تێدانە و بۆشاییەک د ناڤبەرا وان دایە. دەمێ هێزا کارەبێ دکەڤیتە سەر جەمسەران، تیشکێن کاتۆدی دروست دبن و ل شووشەی ددەن ل دوماهیا بەرامبەر یا بۆریێ. ب رێکا تاقیکرنان تۆمسۆنی دیت کو دشێت ڤان تیشکان ب رێکا مەیدانا کارەبێ لادەت (زێدەباری مەیدانێن مەگنەتۆسی، یێن کو بەری هینگێ دهاتنە نیاسین) و تۆمسۆن گەهشتە وێ چەندێ کو ئەڤ تیشکە ژ تەنۆلکێن سڤک پێکدهێن کو بارگەیا وان یا کارەبێ سالبی یە و ناڤێ وان ناڤکر ب تەنۆلکە (زانایێن دی پاشان ناڤێ وان کرە ئەلەکترۆن)، ل شوینا وێ چەندێ کو جۆرەک بن ژ جۆرێن رۆناهیێ. تۆمسۆنی رێژەیا کێشێ بۆ بارگەی پیڤا و دیت کو ١٨٠٠ جاران بچووکتر بوو ژ رێژەیا هایدرۆجینێ کو بچووکترین ئەتۆمە. ئەڤ تەنۆلکە جودا بوون ژ هەر جۆرەکێ دی یێ بەری هینگێ دهاتە نیاسین.

تۆمسۆنی پێشنیار کر کو ئەتۆم دهێنە پارچەکرن و ئەڤ تەنۆلکە وەک کەرەستێن ئاڤاکرنێ نە. تۆمسۆنی بۆ شرۆڤەکرنا بارگەیا گشتی یا بێ لایەن یا ئەتۆمێ پێشنیار کر کو ئەڤ تەنۆلکە د ناڤ مۆدێلەکێ وەک دەریا بارگەیا موجەب دا بەلاڤ بووینە.

دیتنا ناوکێ :

تاقیکرنا رەزەرفۆردی

ل لایێ چەپێ: ئەنجامێن دهاتنە چاڤەرێکرن: تەنۆلکەیێن ئەلفا د ناڤ مۆدێلێ تۆمسۆنی یێ ئەتۆمی را دەرباز دبن بێی کو چ لادانەکا دیار هەبیت.

ل لایێ راستێ: ئەنجامێن هاتینە دیتن: لادانەکا کێم یا تەنۆلکەیان ژبەر بارگا پۆزەتیڤ یا ناوکێ

ئێک ژ قوتابیێن بەرێ یێن تۆمسۆنی مۆدێلێ وی یێ ئەتۆمی د سالا ١٩٠٩ێ دا رەتکر، ئەو قوتابی ژی ئێرنێست رەزەرفۆرد بوو، یێ کو ئاشکەرا کری کو پتریا بارستاییا ئەتۆمی و بارگا وێ یا پۆزەتیڤ د پشکەکا گەلەک بچویک دا یا کۆمبوویە د سەنتەرێ وێ دا.

هەردوو هەڤالێن رەزەرفۆردی، هانس گایگەر و ئێرنێست مارسدن، تاقیکرنەک ل سەر داخوازا رەزەرفۆردی ئەنجامدا، کو تێدا تەنۆلکەیێن ئەلفا ئاراستەی پەڕەکێن تەنک یێن کانزایی کرن و لادانا ڤان تەنۆلکەیان ب رێکا شاشەکا فلۆری پیڤا. تاقیکەران وەسا دزانی کو تەنۆلکەیێن ئەلفا دێ بێی لادانەکا مەزن دەرباز بن، ژبەر بارستاییا گەلەک بچویک یا ئەلەکترۆنان و هێزا مەزن یا تەنۆلکەیێن ئەلفا و کێمیا بارگێن پۆزەتیڤ د مۆدێلێ تۆمسۆنی دا. بەلێ پشکەکا بچویک ژ تەنۆلکەیێن ئەلفا ب رەنگەکێ مەزن لادان. رەزەرفۆردی گۆت کو دڤێت بارگا پۆزەتیڤ یا ئەتۆمێ د قەبارەکێ گەلەک بچویک دا یا کۆمبووی بیت دا کو بشێت مەیدانەکا کارەبایی یا ب هێز پەیدا بکەت کو تەنۆلکەیێن ئەلفا ب ڤی رەنگی لادەت.

ڤێ تاقیکرنێ رەزەرفۆرد پالدا کو مۆدێلەکێ گەردوونی پێشنیار بکەت، کو تێدا عەورەک ژ ئەلەکترۆنان ل دۆر ناوکەکا گەلەک بچویک یا بارگە پۆزەتیڤ دزڤرن.

گاڤێن دەسپێکێ بەرەڤ مۆدێلێ فیزیا کوانتەم :

ئەو مۆدێلێ گەردوونی یێ رەزەرفۆردی پێشنیار کری دوو کێماسیێن مەزن تێدا هەبوون. یا ئێکێ ئەوە کو بەروڤاژی هەسارەیێن ل دۆر رۆژێ دزڤرن، ئەلەکترۆن تەنۆلکەیێن بارگەدارن، و یا دیارە کو بارگا کارەبایی یا ب لەزاتی دزڤریت پێلێن کارۆموگناتیسی ژێ دەردکەڤن ب گۆرەی یاسایا لامۆر د کارۆموگناتیسیا کلاسیک دا. دڤیا بارگە د خولا خۆ دا وزێ ژ دەست بدەت و ب رەنگەکێ لولپێچ بەرەڤ ناوکێ بچیت و د پشکەکا چرکێ دا لێ بدەت. کێشەیا دووێ ژی ئەوە بوو کو مۆدێلێ گەردوونی نەدشیا شرۆڤەیا تیشکێن مژین و دەرهاڤێشتنا ئەتۆمی بکەت یێن کو دهاتنە دیتن.

تیۆرا کوانتەم شۆرەشەک د فیزیا دا پەیدا کر د دەسپێکا سەدێ بیستێ دا، دەمێ ماکس پلانک و ئەلبێرت ئەینشتاین پێشنیار کری کو وزەیا رۆناهیێ ب رەنگێ بڕێن ژێکجودا دهێتە دەرهاڤێشتن یان مژین کو ب کوانتەم دهێنە نیاسین. نیڵز بۆر ئەڤ هزرە د سالا ١٩١٣ێ دا د مۆدێلێ خۆ یێ ئەتۆمی دا بکارئینا، کو تێدا ئەلەکترۆن دشێت د خولێن بازنەیی یێن دیارکری دا ل دۆر ناوکێ بزڤریت ب هێزەکا گۆشەیی و وزەیەکا جێگیر، و دویریا وێ ژ ناوکێ ب گۆرەی وزەیا وێ یە. ب گۆرەی ڤی مۆدێلی، ئەلەکترۆن ب رەنگەکێ لولپێچ بەرەڤ ناوکێ ناچیت، چونکی نەشێت وزێ ب بەردەوامی ژ دەست بدەت، بەلکو ئەلەکترۆن دشێت بازدانێن کوانتەمی د ناڤبەرا ئاستێن جودا یێن وزێ دا بکەت. دەمێ ئەڤ بازدانە چێدبن، رۆناهی دهێتە دەرهاڤێشتن یان مژین ب لەرەلەرەکا گونجای بۆ گوهۆرینا د وزێ دا. مۆدێلێ بۆر یێ بێ کێماسی نەبوو، چونکی دشیا پێشبینیا هێلێن تیشکا هایدرۆجینێ بکەت، بەلێ نەدشیا پێشبینیا هێلێن تیشکا وان ئەتۆمان بکەت یێن پتر ژ ئەلەکترۆنەکێ هەین. ژ وێ خرابتر، دگەل پێشکەفتنا تەکنۆلۆژیایێ، هندەک هێل د تیشکا هایدرۆجینێ دا دیار بوون کو مۆدێلێ بۆر نەدشیا شرۆڤە بکەت. د سالا ١٩١٦ێ دا، ئارنۆلد سۆمەرفێلد خولێن هێلکەیی بۆ مۆدێلێ بۆر زێدە کرن دا کو شرۆڤەیا هێلێن دەرهاڤێشتنا زێدە بکەت، بەلێ ڤێ چەندێ مۆدێل گەلەک ب زەحمەت لێ کر بۆ بکارهینانێ، و دگەل هندێ ژی مۆدێل یێ کێم بوو بۆ شرۆڤەکرنا ئەتۆمێن ئاڵۆزتر.

دیتنا ئایزۆتۆپان (هاوشێوەیان) :

تاقیکرن ب رێکا ماددەیێن تیشکدەر بەردەوام بوون هەتا سالا ١٩١٣ێ، دەمێ کیمیاگەرێ تیشکدەر فریدریک سۆدی ئاشکەرا کری کو رەنگە پتر ژ رەگەزەکێ د ئێک جه دا د خشتێ خولی دا هەبن. پەیڤا ئایزۆتۆپ ژ لایێ مارگریت تۆد ڤە هاتە دانان وەک ناڤەکێ گونجای بۆ ڤان رەگەزان.

د هەمان سال دا، جۆزێف جۆن تۆمسۆن تاقیکرنەک ئەنجامدا کو تێدا تەوژمەک ژ ئایۆنێن نیۆنێ د ناڤبەرا مەیدانێن موگناتیسی و کارەبایی دا دەرباز کر دا کو ل تەختەکێ وێنەگری بدەت. تۆمسۆنی دوو خالێن گەش ل سەر تەختەی دیتن، و پێشنیار کر کو دوو رێڕەوێن لادانێ یێن جودا هەین. تۆمسۆنی وەسا شرۆڤە کر کو هندەک ئایۆنێن نیۆنێ بارستاییا وان جودایە ژ یێن دی. ئەڤ جوداهیا بارستاییێ هاتە شرۆڤەکرن دەمێ نیترۆن د سالا ١٩٣٢ێ دا هاتینە دیتن.

دیتنا تەنۆلکەیێن ناوکێ :

رەزەرفۆردی د سالا ١٩١٧ێ دا گازی نایترۆجین ب تەنۆلکەیێن ئەلفا بۆمبەباران کر و تێبینی کر کو ناوکێن هایدرۆجینێ ژ گازی دەردکەڤن. رەزەرفۆرد گەهشتە وێ باوەرێ کو ناوکێن هایدرۆجینێ ژ ناوکا ئەتۆمێن نایترۆجینێ بخۆ پەیدا بووینە. رەزەرفۆردی ب رێکا کارێ خۆ و کارێ قوتابیێن خۆ بۆر و هێنری مۆزلی زانی کو بارگا پۆزەتیڤ یا هەر ئەتۆمەکێ هەر دەم دشێت یەکسان بیت ب بارگا ژمارەکا دروست ژ ناوکێن هایدرۆجینێ. زێدەباری هندێ، بارستاییا ئەتۆمی یا گەلەک رەگەزان نێزیکی ژمارەکا دروستە ژ بارستاییا ناوکا ئەتۆما هایدرۆجینێ، و ڤان ئەنجامان ئەو گەهاندە وێ چەندێ کو ناوکێن هایدرۆجینێ تەنۆلکەیێن تاکی نە و پێکهاتەیێن سەرەکی نە د هەمی ناوکێن ئەتۆمان دا. رەزەرفۆردی ناڤێ ڤان تەنۆلکەیان نا پرۆتۆن. پاشان رەزەرفۆردی ب رێکا تاقیکرنێن دی دیت کو بارستاییا ناوکێ د پتریا ئەتۆمان دا پترە ژ بارستاییا پرۆتۆنێن وێ ئەتۆمێ، لەورا وی وەسا دانا کو ئەو بارستاییا زێدە ڤەدگەریت بۆ تەنۆلکەیێن بێ بارگە کو ناڤێ وان نا نیترۆن. ڤاڵتەر بۆتە د سالا ١٩٢٨ێ دا تێبینی کر کو دەمێ بەریلیۆم ب تەنۆلکەیێن ئەلفا دهێتە بۆمبەباران کرن، تیشکەکا ب هێز و بێ بارگە ژێ دەردکەڤیت. ل دەسپێکێ وەسا دهاتە زانین کو تیشکا گاما یا ب هێزە، بەلێ جەیمس شادویک دیت کو ئایۆناندن گەلەکا ب هێز بوو و نەدبوو تیشکا کارۆموگناتیسی بیت. د سالا ١٩٣٢ێ دا، شادویک چەندین رەگەزێن وەک هایدرۆجین و نایترۆجین ب تیشکا بەریلیۆمێ یا نەدیار تاقیکرن و وزەیا تەنۆلکەیێن پاشکەفتی پیڤا، و گەهشتە وێ باوەرێ کو ئەڤ تیشکە ژ تەنۆلکەیێن بێ بارگە پێکهاتیە و نەگونجایە بێ بارستایی بن وەک تیشکا گاما، بەلکو شادویک گۆت ئەڤ تەنۆلکە هەمان نیترۆنێن رەزەرفۆردی نە. شادویک خەلاتێ نۆبل وەرگرت د سالا ١٩٣٥ێ دا ژبەر دیتنا نیترۆنی.

رێباز فيصل