گەردون

 

گەردوون :

گەردوون ئەو تێگەهێ گشتگیر و بەرفرهە یێ کو هزرا مرۆڤایەتیێ ژ دەسپێکا مێژوویێ ڤە ب خۆ ڤە مژوول کری، ئەو ئاماژێ ددەتە هەمی هەبوونا ماددی و وزەیێ ب هەمی تشتێن تێدا، ژ ماددە و وزە و زەمەن-جهی، ب هەمی جورێن زیندەوەران، ستێر، هەسارە، گەلەستێرە، مژکۆلک، کلکدار، و ئەو جهێ د ناڤبەرا ستێران و گەلەستێران دا، و هەتا هەر رەهەندەکێ دی یێ گریمانەیی یێ کو ئەم هێشتا پێ نەحەسیانە. دیتن ل دۆر راستییا گەردوونی د ناڤبەرا شارستانیەت و فەلسەفە و ئایینان دا جودا بووینە؛ هندەک فەلسەفەیێن کەڤن ب تشتەکێ ئەزەلی ددیت کو دەسپێک بۆ نینە، لێ ئایینان دیتنێن خۆ هەبوون کو ژ نەبوویێ هاتییە ئافراندن، لێ تێگەهشتنا زانستی یا نوکە ل سەر تیۆریا تەقینا مەزن راوەستیایە، کو دبێژیت گەردوونی دەسپێکەک هەبوو و هەتا نوکە یێ د بەرفرهـ بوونەکا بەردەوام دا یە. گەردوونا دهێتە دیتن یان ئەوا ئەم دشێین ژ ئەردی ببینین، ئەو پشکە ژ گەردوونا مەزن کو ب تیۆری رووناهی یان ئاماژە ژێ گەهشتینە مە ژ دەمێ تەقینا مەزن وەرە، و تیرەیا وێ ب نێزیکی 93 ملیار سالێن رووناهیێ دهێتە خەملاندن، ب مەرجەکێ ئەڤە نە هەمی گەردوونە کو دبیت گەلەک ژ ڤێ مەزنتر بیت یان بێ دوماهی بیت. ڤەکولینێن ئەستێرەناسی یێن نوو دیار دکەن کو ژیێ گەردوونی نێزیکی 13.8 ملیار سالە، ئەڤە ئەو دەمە یێ کو رووناهیێ ژ دویرترین گەلەستێرە مەزاختی دا بگەهیتە مە، و چیرۆکا بەرفرهـ بوون و ساربوون و گەشەکرنا گەردوونی ژ حالەتەکێ گەلەک چڕ و گەرم بۆ ئەڤا ئەڤرۆ هەی ڤەدگێریت.

دویرترین و روونترین وێنێ گەردوونی یێ کو تلسکۆپا جیمس وێب یا ئەسمانی گرتی، ئێکەم وێنێ زەڤیا کویر یا وێب بوو بۆ کۆمەلا گەلەستێرەیێن SMACS 0723 (ل 11 تیرمەها 2022 هاتە بەلاڤکرن)

وێنەیەکێ گەردوونا دهێتە دیتن ب رێکا تلسکۆپا هابل ل سالا 2014.

دیتن ل سەر دیارکرنا سروشتێ ڤێ گەردوونی جودان، ژ لایەکێ ڤە فەلسەفە و ئایینێن کەڤن ب شێوەیەکێ دیار دکر، و ژ لایەکێ دی ڤە فەلسەفە و ئایینێن نوو بۆ لێکدانا تێگەهێ گەردوونی ب چەندین شێوە و رێکان پەیدا دبن، چ ژ لایێ چێبوون و گەشەکرنێ یان ژ لایێ هندێ کا گەردوون دوماهی هەیە یان نە؟ و هتد. ل دویف وەسفا زانستی یا نوو، گەردوون بۆشاییەکا گەلەک مەزنە و ژ هژمارەکا زۆرا گەلەستێرە و ستێر و هەسارەیان پێکدهێت، زێدەباری کلکدار و مژکۆلکان، و گەلەستێرەیا رێکا شیری ئێکە ژ وان گەلەستێرەیێن گەردوونی کو رۆژا مە دگەل کۆمەلا رۆژێ ل دۆر سەنتەرێ وێ دزەڤن، کو هەسارەیا مە ئەرد ژی پشکەک ژێ یە.

دەسپێکا گەردوونی :

وێنەیەکێ قوبەیا ئەسمانی ب تەمامی کو مسبارێ WMAP گرتییە و گەلەستێرەیان ل دویف گەرماتیا وان نیشان ددەت

بابەتێ سەرەکی: تەقینا مەزن

گەلەک جاران گۆتن و تیۆری ل سەر چەوانیا چێبوونا گەردوونی جودا بووینە، جوداهی ل سەر هندێ بوو کا گەردوون دەسپێک هەبوو یان ئەزەلی بوو؟ لێ ئەو تیۆری د چارچۆڤێ فەلسەفەیێ دا مان هەتا سالا 1916 دەمێ زانایێ مەزن ئەلبێرت ئەنشتاین هاوکێشەیێن رێژەییا گشتی چارەسەرکرین و دیت کو ئەنجام پشتراست دکەن کو گەردوون یێ بەرفرهـ دبیت، و ل سالا 1922 زانایێ ب ناڤێ ئەلێکساندەر فریدان ئەڤ ئەنجامە پشتراست کرن کو گەردوون یێ دکشێیت و نەیێ راوەستیایە. د سالێن سیهان دا تیۆریا تەقینا مەزن هاتە پێش کو دبێژیت گەردوون ژ تەقینا خالەکا گەلەک بچووک و چڕ دەستپێکرییە کو هەمی ماددە و وزە تێدا بوو، و پشتی ملیاران سالان ماددێ گەردوونی دەست ب کێشانێ کر و گەلەستێرە و ستێر و هەمی تشتێن ئەسمانی پێکئینان. تیۆریا تەقینا مەزن نوکە د ناڤ جڤاکێ زانستی دا یا قەبوولکرییە ژبەر هەبوونا چەندین بەلگەیان، لێ هێشتا زانا ل سەر هندێ دپرسن کا ئەو خال چەوا چێبوو. تیۆریا تەقینا مەزن دبێژیت گەردوون بەری 13.8 ملیار سالان ژ حالەتەکێ گەلەک چڕ و گەرم دەستپێکرییە، پاشان دەست ب ساربوون و کێشانێ کرییە. د سێ خۆلەکێن دەسپێکێ دا پرۆتۆن و نێترۆن چێبوون، و پشتی 380 هزار سالان گەردوون هند سار بوو کو ئەتۆمێن بێ لایەن چێببن، و ئەڤێ چەندێ رێ دا فۆتۆنان کو ب ئازادی بگەڕیێن، کو ئەڤرۆ ئەم وەک پاشخانا گەردوونی یا میکرۆوەیڤ دبینین.

پیڤەرێ دویراتیێن گەردوونی :

زانایێن ئەستێرەناسی سالا رووناهیێ وەک پیڤەرەک بۆ پیڤانا دویراتیێن ناڤبەرا هەسارە و گەلەستێرەیان ب کار دئینن. سالا رووناهیێ ئەو دویراتییە یا کو رووناهی د سالەکێ دا دبڕیت. ئەگەر خێراییا رووناهیێ 300 هزار کم د چرکەیەکێ دا بیت، ئەڤە واتە سالا رووناهیێ دکەتە 9.46 تریلیۆن کم. بۆ نموونە، دویراتیا ناڤبەرا ئەرد و رۆژێ نێزیکی 150 ملیۆن کمە، ئەڤە واتە رووناهییا رۆژێ 8 خۆلەک و بیست چرکەیان دکێشیت دا بگەهیتە ئەردی. زانا یەکەیێن دی ژی ب کار دئینن وەک "فرسخێ ئەستێرەناسی" کو دکەتە 3.26 سالێن رووناهیێ.

خێراییا رووناهیێ ب کیلۆمەتران:

د چرکەیەکێ دا: 300,000

د خۆلەکەکێ دا: 18,000,000

د دەژمێرەکێ دا: 1,080,000,000

د رۆژەکێ دا: 25,920,000,000

د سالەکێ دا (سالا رووناهیێ): 9,460,730,472,580,800

مشتومڕ ل سەر ڤێ پیڤەرێ :

ئەگەر مەزناهیا گەلەستێرەیا مە پتر ژ سەد هزار سالێن رووناهیێ بیت، ب کارئینانا سالا رووناهیێ دبیتە بارەک ل سەر کەسێن نە پسپۆر. هەروەسا ب کارئینانا ڤێ یەکەیێ دبیت ب شێوەیەکێ شاش نیشان بدەت کو ئەم تشتێن ئەسمانی وەک نوکە دبینین، لێ د راستی دا دەمێ ئەم سەیری گەلەستێرەکێ دکەین کو ملیۆنەک سالێن رووناهیێ ژ مە دویرە، ئەم وێ وەک بەری ملیۆنەک سالان دبینین، واتە ئەم سەیری رابردووی دکەین. ئەڤ چەندە ژبەر خێراییا دیارکری یا رووناهیێ یە.

گەردوون و بۆشاییا گەردوونی :

جوداهی د ناڤبەرا Cosmos و Universe دا ئەوە کو یا ئێکێ ئاماژێ ددەتە گەردوونا دهێتە دیتن، لێ یا دووێ هەمی زەمەن-جهی دگریتە خۆ چ یا دیار بیت یان نە. پەیڤا Cosmos ژ بنچینەیەکێ یۆنانی دهێت ب واتایا "رێک و پێکی"، ل دژی پاشەروژێ یان فەوزایێ. لایەنێ زانستی دبێژیت Universe هەمی تشتێن ماددی و وزەیێ و یاسایێن فیزیکی دگریتە خۆ، لێ Cosmos ئاماژێ ددەتە گەردوونا رێکخستی یا کو ب رێکا زانستی دهێتە تێگەهشتن.

پێکهاتێ گەردوونی و بەرفرهـ بوونا وێ :

گەردوون ژ تورەکا مەزن یا پێکهاتەیان پێکدهێت، ژ کۆمەلێن هەسارەیان بگرە هەتا گەلەستێرە و کۆمەلێن مەزن یێن گەلەستێرەیان. زانستێ نوو دەرخستییە کو گەردوون نە بتنێ یێ بەرفرهـ دبیت، بەلکو ئەڤ بەرفرهـ بوونە یا ب لەز دبیت، ئەڤە ژی ڤەدگەڕیت بۆ هەبوونا "وزەیا تاری" کو نێزیکی 68% ژ گەردوونی پێکدئینیت، و "ماددێ تاری" 27%، و ماددێ ئاسایی یێ دهێتە دیتن بتنێ 5% یە.

پاشەرۆژا گەردوونی  :

چەند تیۆریەک ل سەر دوماهیا گەردوونی هەنە، وەک "مرنا گەرمی" یان "قەرسینا مەزن" کو گەردوون هەر دێ بەرفرهـ بیت هەتا سار دبیت و ستێر دمرن و کونا رەش نامینن. هەروەسا تیۆریا "دڕاندنا مەزن" هەیە کو وزەیا تاری هەمی تشتان ژ هەڤ ددڕینیت. و تیۆریا "ڤەکێشانا مەزن" دبێژیت گەردوون دێ دیسا ل سەر خۆ ڤە کێشیت و زڤریتە حالەتێ ئێکەم. ئەڤ هەمی حالەتە د راوەستیای نە ل سەر چڕیا وزەیێ و سروشتێ وزەیا تاری کو هێشتا ل ژێر ڤەکولینێ نە.

رێباز فيصل